Kategori: Ses Çözümlemeleri

Su, can ve ben arasında dilsel hatırlama ihtimali

Yayın Notu

Bu yazı, псы, псэ ve сэ sözcükleri arasında kanıtlanmış bir tarihsel köken bağı bulunduğunu ileri sürmez. Sözcüklerin ses, beden, anlam ve varlık ilişkisi içinde açtığı ihtimali GUBZE’nin fono-ontolojik yaklaşımıyla inceler. Dilbilimsel veri, yorum ve olasılık metin boyunca birbirinden ayrılarak sunulmuştur.

Dil, insanın zaman içinde rastgele kurduğu bir işaretler sistemi midir? Yoksa insan, varlıkta ve kendi bedeninde bulunan ilişkileri adım adım keşfederek mi dili meydana getirmiştir?

GUBZE, bu iki ihtimalden birini peşinen kesinleştirmez. Ancak dilin yalnızca anlam taşıyan bir araç olmayabileceğini; sesin, anlamın meydana gelişine katılabileceğini araştırmaya değer bulur.

Bu bakışın temelinde şu önerme vardır:

İnsan yürüyen sestir.

İnsan sesi yoktan yaratmaz. Bir bedene, nefese, ağız ve ses yoluna sahiptir. Varlıkla karşılaşır; işitir, ses verir, tekrar eder, ayırır, birleştirir ve adlandırır. Böylece kendisine verilmiş ses imkânları içinden dili örer.

Bu yazıda Kabardeyce üç sözcük, söz konusu ihtimal doğrultusunda birlikte ele alınacaktır:

• псы (psı): su
• псэ (pse): can, ruh, hayat
• сэ (se): ben

Buradaki amaç, sözcükler arasında kanıtlanmış bir tarihsel köken bağı bulunduğunu ileri sürmek değildir. Amaç; ses, beden, anlam ve varlık arasındaki muhtemel ilişkiyi görünür kılmak ve dilin çok eski bir karşılaşmayı hâlâ taşıyor olup olmadığını sormaktır.

Kesme Yerini Değiştirmek

Псы ve псэ ilk bakışta şöyle ayrılabilir:

пс + ы
пс + э

Bu bölümleme, iki sözcüğün ortak пс- dizisinden hareket eder. Fakat GUBZE açısından başka bir kesme yeri daha mümkündür:

п + сы → псы
п + сэ → псэ

Bu ikinci bölümleme, sözcüklerin anlattığı hikâyeyi değiştirir. Artık yalnızca ortak bir пс- kökü aramıyoruz. П sesinin iki farklı oluşa nasıl katılmış olabileceğini soruyoruz.

GUBZE çözümlemesinde:

• П: Bir şeyin en ucu, ulaştığı sınır veya belirginleşme eşiği
• сы: Suyun akışını çağrıştıran yansımalı ses
• сэ: Ben

Bu karşılıkların aynı düzeyde olmadığı özellikle belirtilmelidir. Сэ, Kabardeycede bağımsız olarak “ben” anlamına gelen bir sözcüktür. Buna karşılık П = en uç ve сы = suyun akma sesi okumaları, GUBZE içinde araştırılan fono-ontolojik önermelerdir; tarihsel dilbilim tarafından doğrulanmış morfem çözümlemeleri değildir.

П: Bir Şeyin En Ucu

П sesi dudakların kapanmasıyla başlar. Hava kısa bir süre tutulur; dudakların açılmasıyla dışarı bırakılır.

Bedende meydana gelen hareket şöyledir:

Kapanma — tutulma — açılma — dışarı çıkma

Bu hareket bir sınırın oluşmasını ve o sınırın aşılmasını düşündürür. Ses, içeride biriken havanın dudakların en ön noktasından dışarıya geçmesiyle meydana gelir.

Bu nedenle П’nin “uç, ön sınır, eşik ve belirginleşme noktası” çevresinde okunması, yalnız yazılı biçime değil, sesin bedendeki oluşuna da dayanan bir ihtimaldir.

Fakat bedensel uygunluk, tek başına tarihsel anlamı kanıtlamaz. Burada yapılan şey bir köken hükmü vermek değil, ses hareketiyle anlam alanı arasındaki muhtemel uyumu kaydetmektir.

Сы: Akışın İşitilen Oluşu

Сы, uzatılarak söylendiğinde akan suyun çıkardığı sürekli sesi çağrıştırır:

Sııı…

Bu ses suyun tek ve değişmez sesi değildir. Su; düştüğü, çarptığı, yayıldığı veya aktığı yere göre pek çok farklı ses çıkarabilir. Bu nedenle “сы kesin olarak su sesinin taklididir” denilemez.

Bununla birlikte с sesi, havanın dar bir geçitten kesintisiz biçimde sürmesiyle oluşur. Kesilip bırakılan bir vuruştan çok, devam eden bir geçiş hissi verir. Bu işitsel ve bedensel özellik; akış, sürme ve ilerleme alanıyla ilişki kurmaya elverişlidir.

GUBZE’nin sorusu şudur:

İnsan akan suyu işitirken, onun sürekliliğini kendi sesinde сы olarak karşılamış olabilir mi?

Bu, mümkün bir açıklamadır; fakat henüz kanıtlanmış bir köken bilgisi değildir.

П + Сы: Псы — Su

Su:

• Akar,
• Yayılır,
• İçinden geçer,
• Taşır,
• Girdiği kabın sınırına ulaşır,
• Biçim değiştirir,
• Canlı hayatı mümkün kılar.

П “en uç veya sınır”, сы ise “akışın işitilen oluşu” olarak okunduğunda псы, şu anlam hareketine açılır:

Sınırına ulaşarak belirginleşen akış.

Su, bulunduğu yerin en uç noktalarına kadar ilerler. Toprağın içine girer, yatağını bulur, kabın biçimini alır. Suyun varlık davranışı ile önerilen ses çözümlemesi arasında bu bakımdan bir uygunluk görünmektedir.

Bu uygunluk, псы sözcüğünün tarihsel olarak kesinlikle п + сы birleşiminden doğduğunu göstermez. Fakat sözcüğün sesi ile gösterdiği varlığın hareketi arasında araştırılabilir bir bağ açar.

П + Сэ: Псэ — Can, Ruh, Hayat

İkinci sözcüğün sonundaki сэ, Kabardeycede bağımsız olarak “ben” demektir:

сэ — ben

Böylece şu yapı görünür hâle gelir:

п + сэ → псэ

GUBZE okumasında bunun ilk karşılığı:

Benin en ucu.

Ancak “en uç” yalnızca dıştaki son nokta anlamına gelmeyebilir. Bir şeyin ulaştığı en ileri yer, belirginleştiği eşik veya kendi oluşunu tamamladığı sınır da olabilir.

Bu durumda псэ, şu ihtimalleri açar:

• Beni ben yapan en temel canlılık,
• Benliğin varlık sınırı,
• Bedensel beni aşan taraf,
• “Ben” diyebilmenin ön şartı,
• Canlılığın kendini bir varlık olarak belirginleştirdiği eşik.

Can olmadan “ben” diyebilecek biri yoktur. Bu nedenle псэ ile сэ arasında yalnız biçimsel değil, gerçek bir varlık ilişkisi de bulunmaktadır:

Can, “ben”in ön şartıdır.

Daha da dikkat çekici olan, псэ sözcüğünün сэ — ben sözcüğünü ses bakımından kendi içinde taşımasıdır.

Buradan şu ihtimal doğar:

Can, beni içinde taşır; ben ise canın kendisini ayırt etmiş hâli olabilir.

Bu bir etimoloji hükmü değildir. Fakat sözcüğün mevcut biçimiyle anlamı arasında göz ardı edilemeyecek bir uygunluk göstermektedir.

Su, Can ve Ben

Üç sözcük yan yana getirildiğinde bir anlam yürüyüşü belirir:

Sözcük	Bilinen anlam	Açılan ilişki
псы	Su	Hayatın aktığı ve mümkün olduğu ortam
псэ	Can, ruh, hayat	Canlılığı taşıyan içsel ilke
сэ	Ben	Canlının kendisini ayırt etmesi

Bu sözcükler bize şu çizgeyi düşündürür:

Akış → su → canlılık → can → ben

Burada su ile hayat arasındaki bağ, yalnızca şiirsel değildir. Bildiğimiz canlı hayat su olmadan sürdürülemez. Can ile ben arasındaki bağ da yalnızca sözel değildir; “ben” diyebilmek canlı olmayı gerektirir.

Ancak varlıktaki bu gerçek ilişkiler, sözcüklerin tarihsel olarak aynı kökten geldiğini kendiliğinden kanıtlamaz.

Tam da bu noktada GUBZE’nin sorusu başlar:

İnsan, varlıkta bulunan su–hayat–ben ilişkisini görmüş veya sezmiş ve bu ilişkiyi yakın seslerle karşılamış olabilir mi?

Dilsel Hatırlama

GUBZE’de “hatırlama”, bugünkü konuşanın geçmişte verilmiş bir adı bilinçli olarak anımsaması demek değildir.

Burada hatırlama şu ihtimali anlatır:

Dil; insanın beden, ses ve varlıkla kurduğu çok eski karşılaşmaları, kuruluşunda taşımaya devam ediyor olabilir.

Tarihsel belgeler kaybolabilir. Sözcükler değişebilir, sesler dönüşebilir, anlamlar genişleyebilir veya daralabilir. Diller birbirinden sözcük alabilir. İlk karşılaşmanın ne zaman ve nasıl gerçekleştiği bütünüyle bilinemez hâle gelebilir.

Fakat bütün tarihsel izlerin silinmiş olması, dilde hiçbir ilişkinin kalmadığını göstermez.

Belki bazı sözcükler, ilk biçimlerini değil ama ilk ilişkinin yönünü koruyordur.

Псы, псэ ve сэ sözcüklerinin anlattığı muhtemel hikâye de burada önem kazanır:

Su, hayatın görünür akışıdır.
Can, hayatın canlıdaki oluşudur.
Ben, canın kendisini ayırt etmesidir.

Dil bu ilişkiyi kurmamış; varlıkta bulunan ilişkiyi kendi sesiyle karşılamış olabilir.

Bu Bakışa Yaklaşan Düşünceler

Ad ile varlık arasındaki ilişkinin bütünüyle rastgele olup olmadığı çok eski bir sorudur. Platon’un Kratylos diyaloğu, seslerin nesnelerin hareketlerini ve niteliklerini taklit edip edemeyeceğini tartışır; fakat adlardan hareketle hakikate kesin olarak ulaşma konusunda ihtiyatlı kalır. Plato’s Cratylus – Stanford Encyclopedia of Philosophy

Walter Benjamin’in dil düşüncesinde insanın adlandırması, şeylerde bulunan dilin insan diline çevrilmesi olarak ele alınır. Bu yaklaşım, insanın varlığa bütünüyle keyfî adlar vermek yerine, onda karşılaştığı şeyi kendi dilinde yeniden söylemesi ihtimaline yaklaşır. On Language as Such and on the Language of Man

Modern ses sembolizmi çalışmaları da ses ile anlam arasındaki ilişkinin her durumda bütünüyle keyfî olmadığını göstermektedir. Doğrudan ses taklitlerinin yanı sıra bedensel, duyusal ve kavramsal çağrışımların da sözcüklerin biçimine katılabildiği araştırılmaktadır. MIT Open Encyclopedia of Cognitive Science – Sound Symbolism

Son dönem ikonisite çalışmaları, yalnızca işitilen sesi değil, sesi çıkarırken bedenin yaptığı hareketi de anlam ilişkisinin bir parçası olarak değerlendirmektedir. Introduction to the Special Issue on Iconicity and Sound Symbolism

Bununla birlikte, псы–псэ–сэ sözcüklerini su–can–ben ilişkisi üzerinden “dilin hatırlaması” olarak ele alan doğrulanmış bir Kabardeyce çalışmaya henüz ulaşılmış değildir.

Bu nedenle yapılan çözümleme GUBZE’ye ait, araştırmaya açık bir fono-ontolojik okumadır.

Kanıt, Yorum, İhtimal ve Kesinlik

Kanıt

• Псы, Kabardeycede “su” anlamındadır.
• Псэ, “can, ruh, hayat” alanındadır.
• Сэ, bağımsız olarak “ben” demektir.
• Псэ sözcüğü, сэ sözcüğünü ses ve yazı bakımından içinde taşımaktadır.
• Su ile hayat; can ile kendilik arasında gerçek ilişkiler bulunmaktadır.

Yorum

П sesi “uç, sınır ve belirginleşme eşiği”; сы ise akan suyun işitsel hareketi olarak okunabilir. Псы ile псэ, hayatın dışsal ve içsel görünümlerini yakın bir ses kuruluşuyla karşılıyor olabilir.

İhtimal

İnsan, su–can–ben arasında varlıkta zaten bulunan ilişkiyi keşfetmiş ve bu ilişkiyi yakın seslerle dile getirmiş olabilir. Dil, bu ilk karşılaşmanın tarihsel bilgisini değilse bile ilişkisel yönünü taşıyor olabilir.

Kesinlik

Bugünkü verilerle aşağıdaki üç iddia doğrulanmış değildir:

• П’nin “en uç” anlamında tarihsel olarak doğrulanmış bağımsız bir morfem olduğu,
• сы’nın kesinlikle su sesinin taklidinden doğduğu,
• псэ’nin tarihsel olarak п + сэ birleşiminden meydana geldiği.

Buna karşılık şu söylenebilir:

Псы, псэ ve сэ arasında hem biçimsel hem kavramsal bakımdan araştırılmaya değer bir uygunluk bulunmaktadır.

Sonuç Yerine

GUBZE bu sözcüklere yalnız “aynı kökten mi geliyorlar?” diye bakmaz. Daha geniş bir soru sorar:

Dil, insanın varlıkla karşılaşırken gördüğü ilişkileri hatırlıyor olabilir mi?

Belki tarih sustu.
Belki ilk söyleyenlerin sesi çoktan kayboldu.
Belki sözcükler yol boyunca değişti, karıştı ve ilk biçimlerinden uzaklaştı.

Fakat dil hâlâ şunu söylüyor olabilir:

Псы — hayatın aktığı şey.
Псэ — yaşayanı canlı kılan şey.
Сэ — canın kendisini “ben” olarak ayırdığı yer.

Buradan kesin bir köken hükmüne ulaşmıyoruz. Bir ihtimali görünür kılıyoruz:

Su, akışı varlığa; can, canlılığı bene kadar taşır. Dil ise bu ilişkinin hatırlayan biçimi olabilir.

GUBZE’nin yolu burada hükümle kapanmaz.

Yeni sorular açılır:

Can, “ben”i içinde mi taşır?
Ben, canın ulaştığı en uç fark ediş midir?
Su ile canın yakın seslerle söylenmesi rastlantı mıdır?
Yoksa insan, hayatın görünen ve görünmeyen iki yüzünü aynı ses eşiğinde mi karşılamıştır?

Şimdilik bildiğimiz kadarını söyler, gördüğümüz ihtimali saklamayız:

Bütüne bakarken özgürüz; parça hakkında hüküm verirken dikkatliyiz.

Sonrası sonra olur.

GUBZE

Önceki İz

Bu yazının açtığı düşünce alanının ilk izlerinden biri, 9 Mayıs 2026 tarihinde yayımlanan “PSE—Canın ve Akışın Sesi” başlıklı notta görülebilir. İlk sezgisel karşılaşma olduğu gibi korunmuş; burada ise псы, псэ ve сэ ilişkisi “dilsel hatırlama” ihtimali üzerinden yeniden ele alınmıştır.

Kaynaklarla Yeniden Bakış — 12 Ekim 2026

Bu yazı, Псы–Псэ–Сэ yakınlığına ilişkin ilk sezgisel okumamızı kaydeder. Daha sonra sözlükleri, dilbilgisi çalışmalarını ve etimolojik kaynakları yeniden taradık. İlk düşünceyi silmeden, kaynaklarla doğrulanan sınırı ayrıca belirtmek istiyoruz.

Doğrulananlar

• Псы (psı): Su; bağlama göre nehir, dere ve nem alanlarında da kullanılan bir kelimedir.
• Псэ (pse): Ruh ve can anlamındadır. Aynı kelime ailesindeki bazı kullanımlar yaşam ve yaşamak alanıyla da ilişkilidir.
• Сэ (se): Bağımsız olarak “ben” anlamındaki birinci tekil kişi zamiridir.

Bazı etimoloji çalışmalarında Псэ “ruh/can” ile Псы “su” aynı kökten biçimler arasında değerlendirilmiştir. Buna karşılık A. K. Şagirov bu tarihsel bağlantıyı kabul etmez. Dolayısıyla Псэ–Псы ilişkisi, dilbilim literatüründe kesinleşmiş ortak bir sonuç değil, tartışmalı bir köken önerisidir.

Псэ kelimesinin başındaki п- sesini eski bir sözcük yapım ögesi olarak açıklayan tarihsel görüşler de bulunmaktadır. Ancak incelediğimiz kaynakların hiçbirinde kelime açıkça:

Псэ = п + сэ

biçiminde çözümlenmemiş; kelimenin içindeki сэ unsurunun “ben” zamiri olduğu gösterilmemiştir.

GUBZE’nin Okuması

Псы–Псэ–Сэ arasında kurduğumuz su–can–ben yakınlığı, doğrulanmış bir tarihsel etimoloji olarak sunulamaz. Bu bağ, GUBZE’nin ses, anlam ve varoluş arasında kurduğu sezgisel ve felsefi bir okumadır.

Bu nedenle ilk düşüncemizi kaldırmıyoruz; fakat sınırını açıkça belirliyoruz:

Псы “su”, Псэ “ruh/can”, Сэ “ben” anlamları kaynaklarla doğrulanmıştır.
Псэ’nin içindeki Сэ’nin “ben” olduğu düşüncesi ise GUBZE’nin henüz doğrulanmamış yorumudur.

Son Söz

İlk karşılaşmanın bıraktığı izi koruyoruz. Fakat sezginin gösterdiği yön ile dil tarihinin kanıtladığı yolu birbirine karıştırmıyoruz.

Псэ–Псы arasında bir köken ilişkisi bulunması mümkündür; bu ilişki hakkında literatürde birbirine karşıt görüşler vardır. Псэ içindeki Сэ’nin “ben” olduğu ise şimdilik kaynakla doğrulanmış bir çözümleme değildir.

Se bize kaldı.

Sözlükte “ben” olarak; GUBZE’de ise su, can ve benlik arasında düşünmeye açılan bir işaret olarak…

Başlıca Kaynaklar

• A. K. Şagirov, Adığe (Çerkes) Dillerinin Etimolojik Sözlüğü, Cilt II, 1977: Псэ, Псы ve Сэ I maddeleri.
• N. F. Yakovlev ve D. A. Aşhamaf, Adığe Edebî Dilinin Grameri, 1941.
• N. R. İvanokov ve B. Ç. Bijoyev, “Adığe (Çerkes) Etimolojik Etütleri”, 2017.