Etiket: Çerkes Dili

“Ц” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Ц
• Latin: Ts
• IPA: [ts] — patlamalı + sürtünmeli (afrikat), ötümsüz

Bu ses iki eylemi aynı anda içerir:

→ Patlama (t) + akış/sürtünme (s)

Yani: başlangıç + devamlılık.

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Alveolar (diş-damak)
• Tür: Afrikat — hem patlama hem sürtünme içerir
• Tını: Keskin, yönlendirici, çizgi çizer gibi

Doğadaki karşılığı:

Bir taşın yere düşerken çıkardığı ilk keskin ses

ve ardından gelen sürtünme hışırtısı.

3. İsim Örnekleri

цIэ (ts’e)

Yol, patika

→ Yön, rota, kader çizgisi

цыфэ (tsıfe)

Su kabı, kap

→ Taşıma, sınır, iç-dış ayrımı

цакIо (tsak’o)

Bahar

→ Başlangıç, yeniden doğuş, ilk hareket

4. Fiil Örnekleri

цыдэх (tsıdex)

Yürümek

→ Yola çıkmak, ilerlemek

цIэплъэх (ts’epl’eh)

Çizmek, hat çizmek

→ Sınır belirlemek, yön işaretlemek

цыпхъэ (tsıpxe)

Isırmak

→ Keskin temas, başlangıç hareketi, ilk temas

5. Deyim / Atasözü

«ЦIэ зэрыфэдэ, мафэ зэрыгу.»

“Yolu bilmeyen, ekmeği de bulamaz.”

→ Yol = kader → Bilinçli yöneliş → Rızık ve bereket

6. Morfolojik Çözümleme

Ц sesi:

• çizgi çeken,
• yön belirleyen,
• başlangıç enerjisi taşıyan köklerde bulunur.

Afrikat yapısı (t+s):

→ ilk adım + devam

→ başlangıç + akış

Bu yüzden yol, bahar, yürüyüş, çizgi gibi köklerde yoğun görülür.

7. Semantik Alanlar

• Yol, çizgi, yön
• İlk adım, başlangıç
• Hareket, ilerleme
• Geçiş, eşik
• Keskin temas

8. Kültürel Bağlam

• Adığe kültüründe yol hem fiziki hem kaderî bir kavramdır.
• Yol bilmek = Dünyayı ve insanı tanımak.
• Bahar (цакIо) yalnız mevsim değil, yeni bir döngünün kapısıdır.

Ц sesi bu kültürel alanların tamamını ses formunda taşır.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

Ц, varlığın yola çıkmadan hemen önce aldığı keskin nefes gibidir.

Bir çizgi belirir.

Bir yön açılır.

Bir adım atılır.

Patlama (t) — niyet.

Sürtünme (s) — yolculuk.

Bu ses, başlangıç anının titreşimidir.

10. Ontolojik Şema / Özet

• Yön: İleri, çizgi boyunca
• Salınım: Keskin → akışkan
• İlişki: Başlangıç–yol–hareket
• Öz: “Yolun doğduğu çizgi.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• İbranice צ (tsade): keskinlik, yön, çizgi
• Slav dilleri: [ts] başlangıç ve hareket köklerinde sık görülür
• Hint-Avrupa dillerinde patlayıcı+sürtünmeli seslere yön/çizgi anlamı yüklenir

Hepsi “bir şeyin başladığı keskin çizgi” fikrinde buluşur.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Fonosemantik: [ts] = keskin yön → çizgi algısı
• Bilişsel dilbilim: çizgi/rota şemalarıyla uyumlu ses örüntüsü
• Psikolinguistik: afrikatlar, dikkat ve yön belirleme çağrışımı yaratır

13. Şiirsel / Felsefi Özlü Söz

“Ц — yolun ilk adımıdır; yönün doğduğu çizgi.”

“Х” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Х
• Latin: Kh / X
• IPA: [x] — art damak sürtünmeli, hırıltılı ötümsüz

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Velar (arka damak)
• Ses türü: Sürtünmeli (frikatif), ötümsüz
• Tını: İçten gelen kuvvetli nefes, hışırtı, ateş sesi
• Doğadaki karşılığı: Alevin çıkardığı sert nefes, kor ateşin “hxhx” sesi

3. İsim Örnekleri 

хьакIэ (h’ak’e)

Ekmek

→ Beslenme, kutsallık, ev ocağı

хъуэгъэ (xhweg’e)

Çadır, barınak

→ Kök, yuva, ocak

хьакIу (h’ak’u)

Sofra, yemek yeri

→ Paylaşım, bereket, topluluk

4. Fiil Örnekleri 

хъуыдэх (xhwedex)

Pişirmek

→ Ateş + nefes + dönüşüm

хэкIу (hek’u)

Yakmak

→ Ateşin çağırılması

хъэху (xhexu)

Hırlamak / sert nefes vermek

→ Hayvani güç, iç enerji

5. Deyim / Atasözü

“ХьакIэ мафэ, псыры фэдэ.”

“Ekmek kutsaldır, su berekettir.”

→ Ateş+su dengesi, yaşamın iki kutbu

6. Morfolojik Çözümleme

Х sesi:

• nefes + ateş + güç köklerinde temel belirleyicidir
• dönüşüm, pişirme, ateşi uyandırma fiillerinde görülür
• ocak, yuva, sıcaklık köklerine titreşim verir

Х kökünün genel fonosu:

İçte biriken nefesin dışarı ateş olarak çıkması.

7. Semantik Alanlar

• Ateş, kor, enerji
• Nefesin sert çıkışı
• Pişirme, dönüşüm
• Güç, hırıltı, vahşi nefes
• Ev, ocak, yuva

8. Kültürel Bağlam

• Adığe kültüründe ocak (хьэгъу) kutsaldır; evin ruhu sayılır.
• Ateş hem korur hem dönüştürür.
• Х sesi bu ocak kültünün ses karşılığıdır:
  Korunmanın, beslenmenin, topluluk ısısının sesi.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“Х”, insanın en ilkel nefesinden çıkar:

Korku, güç ve yaşam ateşinin aynı anda içten dışa taşması.

Bu ses:

• nefesin alevle buluştuğu an,
• insanın içindeki korunma içgüdüsünün sesi,
• varoluşun ilk nefeslerinden biri gibidir.

Bir nefesin ateşe dönüşmesi: Х.

10. Ontolojik Şema / Özet

• Yön: İçten dışa
• Salınım: Sert sürtünme → alev
• İlişki: Nefes – ateş – dönüşüm – koruma
• Öz: “İç ateşi uyandıran nefes.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

Х sesi aynı fonetik alandaki diğer dillerde de ateş–nefes ilişkisi taşır:

• Arapça خ [x]: hırıltılı nefes, sertlik
• İbranice ח [x]: yaşam, ruh, enerji kavramlarında kullanılır
• Yunanca χ: ateş, enerji, hırıltı

Hepsi iç nefes + dış güç ortak alanında buluşur.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Fonosemantik: [x] sesi enerji sürtünmesi algısı yaratır
• Akustik: Sert frikatifler yüksek uyarılma ve dikkat etkisi oluşturur
• Nörobilim: Sürtünmeli sesler tehdit/enerji algısını artırır (ilkel beyin tepkisi)

13. Şiirsel Özlü Söz

“Х — içteki nefesin ateşe dönüştüğü anın sesi.”

“У” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: У
• Latin: U / W / U̇
• IPA: [u], [w] — arka yuvarlak dar ünlü / yarı ünlü

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma: Arka damak + dudak yuvarlama
• Ses türü: Ünlü / yarı ünlü
• Tını: Yuvarlak, derin, kapsayıcı, akışkan
• Fonosemantik öz: Kucaklama – döngü – yuvalanma – akış

3. İsim Örnekleri 

Унэ (une, wune)

Ev, yuva

→ Güven, barınma, aidiyet.

Уэркъ (werk’)

Dere, akarsu

→ Akış, saflık, yaşam hareketi.

Уадэ (wade)

Yol kenarı, vadi, iniş

→ Yuvarlanan topografya, doğal kucaklama.

4. Fiil Örnekleri 

УнэкIуэн (unek’uen)

Eve dönmek, yuvasına geri dönmek

→ Varlığın içe toplanması.

УиIуэн (wı’uen)

Uyumak

→ Dinlenme, kendine dönüş.

УкъыщIуэн (wk’ış’uен)

Yuvarlanmak, devrilerek ilerlemek

→ Hareketin döngüsel formu.

5. Deyim / Atasözü / Bağlam

• Унэ щыIэу: “Ev gibisi yok.”
• Уэркъым щыгу: “Dere gibi ak; temiz ol.”
• Унэ пщIэ: “Evin nefesi.” – yuva sıcaklığı

Hepsi У sesinin “koruma – yuvalama – akış” doğasını doğrular.

6. Morfolojik Analiz

У sesi köklerde genellikle:

• yuvarlaklık,
• dönüş,
• toplama,
• içeri çekme,
• su/akış,
• barınak,

anlamı taşır.

Çerkesçede ünlülerin ontolojik yükü güçlüdür; У sesi ise en kucaklayıcı ünlülerden biridir.

7. Semantik Alanlar

• Ev / yuva / aidiyet
• Su / akış / doğal döngü
• Huzur / uyku / gevşeme
• Dönüş / içeri kapanma
• Toprak şekilleri (vadi, iniş)

8. Kültürel Bağlam

• “Унэ” (ev) Adığe kültüründe kutsaldır; misafirin bile evi “korunaklı yer” sayılır.
• Akarsular Adığe mitolojisinde arınmanın, yenilenmenin simgesidir.
• U sesinin ninni ve masallarda sık geçmesi, şefkat ve güven duygusunun fonetik karşılığıdır.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“У”, varlığın kendine kıvrılıp yuvalandığı sestir.

Yuvarlak bir kapı gibi açılır,

su gibi akar,

nehir gibi kucaklar.

İnsanı eve,

ruhu huzura,

nefesi kaynağa götürür.

10. Ontolojik Şema

• Yön: İçeri — merkeze — yuvaya
• Salınım: Yuvarlak, yavaş, akıcı
• İlişki: Ev – su – akış – huzur
• Öz: “Kucaklayan ses.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• Latince undare → dalga
• Latince uterus → rahim (yuvalama)
• Hint-Avrupa dillerinde U sesinin yuvarlanma–dönüş imgesi çok yaygındır.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Yuvarlak ünlüler (u, o) sinir sisteminde gevşeme ve güven hissi oluşturur.
• Bilişsel dilbilim: “u” sesi genellikle kapanma–dönüş–kucaklama şemalarıyla eşleşir.

13. Şiirsel Özlü Söz

“У, eve dönen suyun yuvarlak şarkısıdır.”

“С” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: С
• Latin: S
• IPA: [s]

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Diş–damak (alveolar)
• Tür: Sürtünmeli, ötümsüz
• İnce, uzun, çizgisel

3.  İsim Örnekleri

✔ 

Сы (sı)

 — 

Et, beden, madde

✔ 

Сэкъ (seq’)

 — 

Yolun yan kısmı / kenar / yan yön

✔ 

Сэдагъу (sedagu)

 — 

Toz, ince parçacıklar

“С” sesi;

ince olan, çizgisel olan, kenarda olan, bölünen, ayrılan şeylerde yoğun görünür.

4. Fiil Örnekleri

✔ 

Сэгъэн (seg’en)

 — 

Ayırmak, bölmek

✔ 

Сэн (sen)

 — 

Geçmek, sürmek (seyrek anlamda)

✔ 

Сэхуэн (seħuən)

 — 

Süzmek / eleyerek geçirmek

Üçü de ince hareket, çizgisel ayrım, akış içeriyor.

S sesi tam olarak bunu anlatır zaten.

5. Deyim / Bağlamsal Kullanım

Сэгъу къыщIэм — “Ayrımın sesi / bölünmenin izi”

Sesi uzun, ince, ayırıcı bir çizgi gibi tarif eder.

6. Morfolojik Çözümleme

S sesi köklerde:

• ince
• çizgisel
• ayırıcı
• hafif
• kenarda
• sınır oluşturan

bir hareketi temsil eder.

7. Semantik Alanlar

• İncelik
• Sınır – kenar
• Ayırma – bölme
• Süzme – geçirme
• Madde – bedenin ana malzemesi

8. Kültürel Bağlam

Çerkes dilinde “С” sesi genellikle:

• sınırları,
• bölünmeleri,
• ince hareketleri,
• maddenin saf parçacıklarını
  ifade eden bir sestir.

Doğa unsurlarında da hep ince – çizgisel – hafif olanlar bu sesle başlar.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“С”, bir bıçağın kenarı gibi ince,

bir rüzgârın keskin geçişi gibi sessiz,

bir çizginin dünyayı ikiye ayırışı gibi berraktır.

S:

Sınır çeker.

Ayırır.

Büyüklüğü inceltir.

Sessizliğin en ince çizgisidir.

10. Ontolojik Şema / Özet

• Yön: İnce bir çizgi boyunca
• Salınım: Sürünerek, akışkan
• İlişki: Ayırma – sınır – incelik

Form → Çizgi → Sınır → İncelik

11. Karşılaştırmalı Analiz

• Latince subtilis → ince
• Latince secare → kesmek
• Sanskrit saras → akışkan, ince
• Proto-Indo-European sek- → kesmek, ayırmak

Hepsi “ince–ayırıcı” teması.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Fonosemantik: İnce frikatifler hafiflik ve çizgisel algı yaratır.
• Nörobilim: S sesi sakin ama uyanık bir dikkat oluşturur.

13. Şiirsel Özlü Söz

“С, dünyanın ince çizgisini çizen sessiz bir bıçaktır.”

“Ф” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Ф
• Latin: F
• IPA: [f] — diş-dudak sürtünmeli, nefesli ünsüz

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Üst diş + alt dudak
• Ses türü: Sürtünmeli (frikatif), ötümsüz
• Tını: İnce, sürekli, nefesle kesilen akış
• Fonosemantik öz: Esinti – nefes – hafif dokunuş – gizli güç

3. İsim Örnekleri 

Фэдэ (fede)

Baba

→ Otorite, koruma, sözün ağırlığı

Фэщ (feş)

At nalı

→ Dayanıklılık, yol devamlılığı

Фыу (fıw)

Büyü, tılsım

→ Gizem, görünmez güç

4. Fiil Örnekleri 

ФакIуэн (fak’uen)

Anlatmak, ifade etmek

→ Nefes + sözün birleşimi

ФыщIэн (fış’en)

Süslemek, güzelleştirmek

→ İnce dokunuş, zarafet

Фэщэн (feşen)

Nal takmak

→ Koruma, hazırlama, güçlendirme

5. Deyim / Atasözü / Bağlam

• Фэдэм и къуэд:
  “Babanın sözü dağdan ağırdır.” → otorite vurgusu
• Фыу щыIэу:
  “Büyü gibisin.” → hayranlık
• Фэщ къэгъу:
  “Nalı kuvvetli olsun.” → yolculuk duası

6. Morfolojik Çözümleme

Ф sesi Çerkesçede:

• yabancı kökenli (özellikle İE kökenli) kelimelerde görünür,
• nefesle çıkan ince bir sürtünme olduğundan söz – ifade – hafif dokunuş alanlarına yük bindirir,
• büyü/tılsım kelimelerinde “görünmez güç” anlamını taşır.

7. Semantik Alanlar

• Otorite, baba, sözün ağırlığı
• Gizem–tılsım–görünmez güç
• Zanaat, dayanıklılık, yol hazırlığı
• Sözün nefesi – süsleme – ifade

8. Kültürel Bağlam

• Çerkes toplumunda “baba” hem koruyucu hem rehberdir; Ф sesinin otoriteyi yumuşak bir nefesle taşıması manidardır.
• At nalı dayanak–yol–korunma metaforudur.
• “Фыу” eski Adığe inançlarında ritüel gücü temsil eder.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

Ф, nefesin hafif sürtünerek dışarı çıkmasıdır.

Otoritenin sesi bağırarak değil,

nefesle, sakin ama güçlü gelir.

Bir esinti gibi hafiftir,

ama ardında görünmez bir kudret taşır.

Sözün içindeki gizli titreşim.

10. Ontolojik Şema

• Yön: Dışa — söze — etkiye
• Salınım: Hafif, sürekli, nefesli
• İlişki: Baba — söz — giz — nefes
• Öz: “Görünmez gücün nefesi.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• İbranice av / abba, Arapça ebu, İngilizce father, Latince pater → baba köklerinde “f/p” dönüşümü
• Hint-Avrupa dillerinde F sesi söz–hava–güç imgesi taşır
• Sanskrit “pha” üflemeli nefes anlamıyla örtüşür

12. Modern Bilimle Kesişme

• [f] sesi duraklamadan çıkan nefesle üretildiği için sükunet ve kontrollü ifade çağrıştırır.
• İnsan beyninde “hafif sürtünme” sesleri (f-s-h) gizlilik, incelik, dikkat uyandırır.

13. Şiirsel Özlü Söz

“Ф, nefesin görünmez gücü; sözü hafif bir esintiyle mühürler.”

GÜN BİR GÜNDÜR

[Verse 1]
Belki bir simit tadında,
Belki de tuzlu bir rüzgârda.
Gülümser hayat bazen usulca,
İstediğin gibi sarıl sen de ona.

[Verse 2]
Bir martının yükselen çığlığında
Mavi deniz göz kırpar uzaktan.
Kimi zaman düşer insan yollara,
İstediğin gibi sarıl sen de hayata.

[Chorus]
Bir yudum sevdalı, biraz huzurlu,
Her şey burada, her şey buralı.
Ne geçmiş kalıcı ne de yarın oralı
Gün bir gündür o da bu gündür.

[Bridge]
Dalgalar anlatır en güzel dünyayı,
Umut güneş dalga dalga yayılır
Ne uzak diyar ne de eski zaman,
Her şey buralı ,kalbinde saklı.

[Chorus]
Bir yudum sevdalı, biraz huzurlu,
Her şey burada, her şey buralı.
Ne geçmiş kalıcı ne de yarın oralı,
Gün bir gündür o da bu gündür.

Kulaklık ile dinleyiniz 🎧

“Т” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Т
• Latin: T
• IPA: [t] — ötümsüz, keskin, patlamalı

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma: Alveolar (dil ucu – diş arkası)
• Ses türü: Patlamalı, keskin, yön belirleyici
• Titreşim: Ani açılım, başlangıç kuvveti

Bu yüzden T sesi hep bir yön, düzen, sınır, karar hissi taşır.

3. İsim Örnekleri 

Тхьэ (Tx’e)

Tanrı, kutsal güç

→ T = yön / X’e = göksel güç

→ Ontolojik karşılığı: “Yön veren kutsallık.”

Тхьам (Txam)

Kanun, töre, düzen

→ Toplumsal ve kozmik düzeni belirleyen yasa.

Тагъэ (Tag’e)

Yıldız, göksel işaret

→ Işığın yön belirleyen işareti.

4. Fiil Örnekleri 

ТэкIуэн (tek’uen)

Dikmek, yerleştirmek, sabitlemek

→ Bir şeyin “yerine oturması”, yön bulması.

Тхьэгъуэн (tx’eg’uen)

Dua etmek, yönelmek

→ Kutsala yön verme hareketi.

Тагъуэн (tag’uen)

Işımak, parlamak, işaret vermek

→ Yıldız gibi yön gösteren ışık.

5. Bağlamsal / Atasözleri

• Тхьэм ыщIэху: “Tanrı’ya güven.”
• Тхьам къытху: “Kanunu uygulamak.”
  — Her ikisi de T’nin yön–düzen anlamını güçlendirir.

6. Morfolojik Çözümleme

T kökü Çerkesçede:

• yön,
• düzen,
• kutsallık,
• işaret,
• stabilizasyon

alanlarında yoğunlaşır.

Tx’e / Txam gibi kutsal–kanun kelimelerinin T sesiyle başlaması rastlantı değildir; bu fonosemantik olarak tutarlıdır.

7. Semantik Alanlar

• Kutsal (Tx’e)
• Yasa / düzen (Txam)
• İşaret / yıldız (Tag’e)
• Yön (tek’uen)
• Işık (tag’uen)

Bu alanların tamamı “yön” ortak paydasında birleşir.

8. Kültürel Bağlam

• Adığe kültüründe Тхьэ en yüksek kutsal isimlerden biridir.
• Тхам toplumsal ahlâkın temelidir.
• Тагъэ gökyüzü rehberliğidir (ataların yön bulma sembolü).

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“Т”, varlığın yön bulduğu andır.

Keskin bir kapı açılır.

Bir ışık belirir.

Düzen kendini hatırlar.

İnsan içindeki kutsala doğru döner.

10. Ontolojik Şema

• Yön: Yukarı – ileri
• Salınım: Keskin açılım
• İlişki: Yasa – ışık – yön – kutsal
• Öz: “Yön ve düzenin sesi.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• Latince “radius” → ışık ışını
• Yunanca “theos” → Tanrı
• Sami dillerinde T = işaret / çentik anlamları

Hepsi yön–gösterge bağını destekler.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Akustik olarak T sesi dikkati toplar.
• Dilbilimde “komut / yönlendirme sesi” olarak kabul edilir.
• Fonosemantikte keskin başlangıç anlamı yaygındır.

13. Şiirsel Özlü Söz

“Т, kutsalın yön verdiği ana açılan kapıdır.”

Not: Sözcükleri dilediğiniz sözlükten (Glosbe, ABBYY, AdygheOnline, vs.) doğrulayabilirsiniz.

NEFESİNDE DİNLENİYORUM

[Verse]
Uzak değilsin, tam içimde gibisin
Gözlerin geceyi delip bana akıyor
Ellerim, ellerine alışkınmış gibi
Sessizliğin içimde derin bir iz bırakıyor

[Chorus]
Nefesin nefesime karışıyor
Bir an dünya bütün sesleri durduruyor
Kendimi sana bırakıyorum usulca
Ben senin nefesinde dinleniyorum

[Verse 2]
Zaman bu anda ağırdan akıyor
Her saniye bir ömür gibi çoğalıyor
Sesin bir fısıltı olup değiyor içime
Bütün dünya bu anı kıskanıyor gizlice

[Chorus]
Nefesin nefesime karışıyor
Bir an dünya bütün sesleri durduruyor
Kendimi sana bırakıyorum usulca
Ben senin nefesinde dinleniyorum

[Bridge]
Kalbim sende, bunu saklamıyorum
Bir sır gibi içimde taşıyorum
Seninle nefes almak bir ömür demek
Başka bir şey istemem, bu bana yeter

[Chorus]
Nefesin nefesime karışıyor
Bir an dünya bütün sesleri durduruyor
Kendimi sana bırakıyorum usulca
Ben senin nefesinde dinleniyorum

“Р” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları:

• Kiril: Р
• Latin: R
• IPA: [r] (titreşimli, alveolar trill)

2. Fonetik Özellikleri:

• Boğumlanma yeri: Alveolar (dil ucu diş-damak bölgesinde)
• Ses türü: Titreşimli, ötümlü
• Doğal ritim ve enerji taşıyan bir ses

3. İsim Örnekleri:

Kelime	Anlam	R Sesinin Etkisi
Рэкъу (req’u)	Yol	Yolun çizgisel akışı, yön
Рып (rıp)	Tırnak / pençe	Keskin çizik, ritmik temas
**Рэгъ (reg’)/**Рэгъу kökü	İz, çizgi	Süreklilik, iz bırakmak

✔ Bu üç isim “R” sesinin yol–çizgi–iz–ritim eksenini mükemmel temsil eder.

4. Fiil Örnekleri:

Fiil	Anlam	R’nin Ontolojik Rolü
Рэгъуэн (reg’uən)	Yol almak, yola çıkmak	Yön, hareket, akış
Рэджэн (redjen)	Geçmek, aşmak	Eşiği aşma, akışı sürdürme
Рытыгъэн (rıteg’en)	Titreşmek	Enerji salınımı, ritim

✔ Üç fiil de R’nin titreşim–hareket–ilerleme özünü taşır.

5. Deyim / Bağlamsal Kullanım:

• Рэгъу къыщIэм – “Yolun titreşimi” (mecazi ifade)
  Hayattaki ilerleyişi, yolun insanı dönüştürmesini anlatır.

6. Morfolojik Çözümleme:

R sesi Çerkesçe köklerde:

• yönü,
• ilerlemeyi,
• ritmi,
• iz bırakmayı temsil eder.

Örn:

Рэгъ → iz

Рэкъу → yol (izlerin birleşimi)

7. Semantik Alanlar:

• Yol, güzergâh
• İz, çizgi
• Titreşim, ritim
• Enerji akışı
• Geçiş ve ilerleyiş

8. Kültürel Bağlam:

• Çerkes kültüründe “yol” sadece fiziksel değildir; bir varoluş güzergâhıdır.
• Yolun ritmi insanın karakterini belirler derler.
• R sesi sosyal ritmi, topluluk hareketini ve yolculuğun ruhunu taşır.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme:

“Р”, bir adımın yerde bıraktığı çizginin,

bir yola düşen ilk güneş ışınının,

kalbin ritmine karışan titreşimin sesidir.

Durağan değildir.

Her zaman hareket, yön ve akış taşır.

10. Ontolojik Şema / Özet:

• Yön: İleri — rotaya doğru
• Salınım: Titreşimli, ritmik
• İlişki: Yol–iz–ritim–enerji

Фон → Ритм → Рəгъ → Рэкъу

(Ses → Titreşim → İz → Yol)

11. Karşılaştırmalı Analiz:

• Latince rota (yol)
• Latince radius (ışık çizgisi)
• İbranice or (ışık)
• Eski Hint-Avrupa “er/ra” kökleri → hareket, akış

12. Modern Bilimle Kesişme:

• Fonosemantik: Titreşimli “R”, dinleyicide enerji ve hareket algısı oluşturur.
• Akustik: R sesi kesintili mikro titreşimlerden oluşur; ritim duygusu verir.
• Nörobilim: Bu titreşim, dikkat ve hareketle ilgili sinir devrelerini uyarır.

13. Şiirsel/Felsefi Özlü Söz:

“Р, yolun kalbinde atan ritimdir; izden rotaya uzanan titreşim.”

Kulaklıkla dinleyiniz🎧

🌞ADIĞA WEY WEY!🌞

Ey dağların gölgesinde,
Ey ırmakların sesinde,
Ey taşın sessizliğinde,
Ey ateşin harında saklı olan kudret!

Unutulmuş sözleri hatırlat bize,
Değiştirilmiş sözün aslını fısılda kulaklarımıza.
Onuru candan önce koymayı öğret bize.
“ADIĞA WEY WEY” diyerek ayağa kaldır ruhumuzu.

Çekiç sesinde Tlepş’in gücünü duyur,
Setenay’ın ağıtında hafızayı canlandır.
Ozanların dilinde ölümsüzlüğü söylet,
Çocukların nefesinde geleceği dirilt.

Biz ki, yüz yıllardır susturulduk,
Ama taş sustu mu?
Nehir çağladı, dağ gölgesini verdi, rüzgâr uğuldadı.
Şimdi sıra bizde:
Sözümüz yeniden doğsun, sesimiz evrene yayılsın.

🌞 ADIĞA WEY WEY!!! 🌞
İnsanlığın en eski duası,
Onurun ve sesin ebedî ilahisi olsun.

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“П” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: П
• Latin: P
• IPA: [p] — çift dudak patlamalı, ötümsüz

2. Fonetik Özellik

• Dudakların anlık kapanıp açılmasıyla çıkar
• Patlamalı, ani, keskin
• Dışa doğru bir kuvvet üretir
• Bir kapının dışarı doğru açılışı gibi

3. İsim Örnekleri 

Псэ — can, ruh, yaşam özü

→ GUBZE için merkezî kavram: varlığın nefesi.

Псы — su

→ Maddi hayat, akış, temizlenme.

Пшъашъэ — kız, genç kadın

→ İncelik, zarafet, saflık.

Пщы — bey, prens

→ Toplumsal önderlik, asalet.

4. Fiil Örnekleri

Плъэгъэн — yapraklanmak, yeşermek

→ Tazelenme, yeniden doğuş.

Псэхъуэн — su içmek

→ Hayatı içine almak.

ПщIэн — söylemek

→ Kelimeyi dışa patlatmak, ifade etmek.

5. Deyim / Bağlam

“Псэ къыщIэм” — “Can kadar temiz söz.”

(Eski anlamıyla: söz = ruhun temizliğini gösterir.)

6. Morfolojik Çözümleme

П sesi kök olarak:

• yaşamın özü (псэ)
• su (псы)
• tazelenme (плъ)
• toplumsal güç (пщы)
• ifade (пщI)
  alanlarında belirir.

Her birinde dışa dönük bir patlama, bir başlangıç, bir hareket vardır.

7. Semantik Alanlar

• Can
• Su
• Doğa
• Güç
• Yenilenme
• İfade
• Saflık

8. Kültürel Bağlam

• Псэ (can) Çerkes kültüründe varlığın özü; insanın içsel hayatı.
• Псы (su) kutsaldır; arınma ve yaşam kaynağıdır.
• Pşı / Pş’aşe toplumsal düzen ve zarafetin iki kutbudur.
• Sözün saflığı suyla; ruhun temizliği psə ile ilişkilendirilir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

П, iki âlemi birleştirir:

psə = ruh

psı = su

Biri görünmezdir.

Biri görünür.

П sesi ikisinin de kapısıdır.

Hem ruha açılır hem suya dökülür.

Hem içsel hem dışsal akıştır.

10. Ontolojik Şema (Özet)

• Yön: Dışa → patlayan güç
• Enerji: Keskin, duru, net
• İlişki: Can ↔ Su ↔ Doğa ↔ Söz
• Arketip: Kaynak

11. Karşılaştırmalı Dil Analizi

• Yunanca pneuma (nefes/ruh) ile psə arasında titreşimsel paralellik
• Yunanca potamos (nehir) su bağlantısını korur
• Latince potare (içmek) aynı kökten türemiştir
• Hint-Avrupa dillerinde p-s birlikteliği su-can temasına çok yakın

12. Bilimsel Kesişim

• Fonosemantik: P sesi dikkat çekici ve uyarıcı bir patlama yaratır.
• Nörobilim: Patlamalı ünsüzler odaklanmayı artırır.
• Akustik: Kısa süreli ama yoğun bir enerji boşalmasıdır.

13. Şiirsel Özlü Söz

“П, suyun görünen sesi; canın görünmez yankısıdır.”

İçimizde Hayret

[Kıta 1]
Ey bize bizden yakın Dost,
Nefeste senin adın gizlidir
Her bakışta sırların vardır
Mucizelerin her an sezilir

[Kıta 2]
Rüzgâr taşır selamını,
Ay ışığında gizlenir,
Hiçbir eylem olmadan,
Seveni candan sevdirir.

[Nakarat]
İçimizde hayret!, Çok şükür,
SELAM SANA! SANA SELAM! ,
Wupsoğ psorim yi wey wey,
Muhabbetle candan selam.

[Kıta 3]
İstemeseydin ne ben olurdum,
Ne de bu muhabbete yol bulurdum.
Varlığımız senin dileğin,
Her şeyi kuşatan senin ilmin.

[Bayram Duası Kıtası]
Ruhumuz şenlik, kalbimiz bayram,
Selamın geldi, sana hamd olsun
EL-HAM-DÜ-LİL-LAH!
Hayretimiz hiç eksilmesin,
Şükrümüz hiç bitmesin.

[Nakarat tekrar]
İçimizde hayret!, Çok şükür,
SELAM SANA! SANA SELAM! ,
Wupsoğ psorim yi wey wey,
Muhabbetle candan selam.

Kulaklıkla Dinleyiniz🎧

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“Л” Sesi – GUBZE Fono-ontolojik Çözümleme

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Л
• Latin: L
• IPA: [l] – yanal, akışkan, ötümlü ünsüz

2. Fonetik Özellik

• Boğumlanma: Alveolar (diş-damak)
• Ses türü: Yanal, akıcı, ötümlü
• Titreşim: Dil kenarlarından yumuşak akış
• Sesin doğası: Bir çizginin, bir yolun kayarak ilerlemesi gibi

3. İsim Örnekleri

1) Лъэпкъ — dil

→ Konuşma, akış, aktarma, iletişim

2) Лъахъ — yol, iz

→ Yön, çizgi, süreklilik

3) Лъапэ — el

→ Temas, dokunuş, etkileşim

4. Fiil Örnekleri

1) Лъэпкъэн — söylemek

→ Dilin akışı, anlamın dışa dökülüşü

2) Лъахъэн — yol almak, ilerlemek

→ Süreklilik içinde hareket

3) Лъапэн — almak / tutmak / el ile temas

→ Dokunarak ilişki kurmak

5. Deyim / Bağlam

Лъахъ щIыдэу — “Yol insana öğretir.”

→ Çerkes kültüründe yaşam = yol; tecrübe = öğretmen

6. Morfolojik Not

• Л sesi birçok kökte yol–çizgi–dil–el eksenini oluşturur.
• Dil → düşüncenin yolu
• Yol → insanın kader çizgisi
• El → temasın yolu

Л sesi bağlayan, aktaran, yol açan bir hat gibidir.

7. Semantik Alanlar

• Yol
• Dil
• Temas
• İletişim
• Akış
• Süreklilik
• Yumuşak yönelim
• Bir noktadan diğerine geçiş

8. Kültürel Bağlam

• Çerkes yaşamında yol hem fiziksel hem ahlaki bir çizgidir.
• Dil (лъэпкъ) → toplumun hafızası ve kimliği
• El (лъапэ) → emek, ilişki, iyilik, sanat, ustalık

Л bu üç alanı birbirine bağlayan “ince çizgi” gibidir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

Л, rüzgârın çimen üzerinde bıraktığı izdir.

Kelimenin gönülden dile doğru süzülüşüdür.

Bir yolun, bir nehrin, bir temasın sessiz akışı…

Sert değildir; ama yön verir.

Zorlamaz; ama götürür.

Açar; ama koparmaz.

Л, insanı insana bağlayan “uzun çizgi”dir.

10. Ontolojik Şema (Özet)

• Yön: Akış → yatay veya ileri
• Enerji: Yumuşak, sürekli, taşıyıcı
• İlişki: Dil–yol–el üçgeninin birleşim noktası
• Arketip: Çizgi / Yol / Bağ

11. Karşılaştırmalı Dil Analizi

• İbranice: lashon (dil) — L ile başlayan “iletişim kökü”
• Latince: lingua (dil), linea (çizgi) — yol ile dil birleşimi
• Eski Hint-Avrupa: L kökü → akış, uzama, yön
• Sami dilleri: L → bağlama, ilişkilendirme fonksiyonu

Bu ortak alan bize şunu gösterir:

L, birçok dilde iletişim ve yönün ortak sesidir.

12. Bilimsel Kesişim

• Fonosemantik: Yanal ünsüzler “akışkanlık, süreklilik” hissi verir.
• Nörobilim: L sesi beynin dil merkezinde akıcı geçiş uyarımı yaratır.
• Dilbilim: L sesi “yol benzeri hareket” metaforlarına en açık sestir.

13. Şiirsel Özlü Söz

“Л, insanın dilinden yoluna açılan ince bir çizgidir.”

🌟 

Л Kökünün Ailesi 

✔️ 1. 

Л (L)

 — Ana kök

Dilin ucundan çıkan, akışkan ve “yol açan” temel sestir.

✔️ 2. 

Лъ (Ł / Lh)

 — Sert L

Boğumlanma: L’nin arka damakta hafif sertleşmesi

Doğuştaki anlam:

• güç
• kararlılık
• dayanıklılık
• omurga

Bu ses eril L gibidir — yön belirten, “duruşu” ifade eden.

✔️ 3. 

Ль (Ly)

 — Yumuşak / Ön damaksı L

Boğumlanma: L’nin palaisleşmesi (yumuşaması)

Doğuştaki anlam:

• incelik
• şefkat
• yumuşak yaklaşım
• gözyaşı–su bağlantısı
• duygusal aktarım

Bu ses dişil L gibidir — içe eğilen, yakınlık kuran.

🌿 

Sonuç: Л kökü 3 katmanlıdır

Ses	Okunuş	Ontolojik Doğası
Л	L	Yol açan, nötr güç
Лъ	Lh	Dayanıklı–eril güç
Ль	Ly	Yumuşak–dişil güç

Л kökü tüm dillerdeki en karmaşık L sistemlerinden biri olarak bilinir.

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“М” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: М
• Latin: M
• IPA: [m] — iki dudak (bilabial), burunsal, ötümlü

2. Fonetik Özellik

• Dudakların yumuşak kapanışı
• Burundan rezonansla çıkan titreşim
• Sakin, içe dönük, sürekli bir akış
• Ninni gibi bir yumuşaklık

3. İsim Örnekleri

Мыӏэ — anne

→ Koruyan, besleyen, gölge eden

Мафэ — ekmek

→ Besin, hayatı sürdüren kaynak

Мэщ — arı

→ Emek, üretim, doğanın işçisi

4. Fiil Örnekleri

Мэныгъэн — vermek

→ Cömertlik, paylaşım, dışa yumuşak akış

Мыӏэгъэн — emzirmek

→ Beslemek, hayatı sürdürmek

Мафэн — doyurmak / beslemek

→ Yaşamı korumak ve güçlendirmek

5. Deyim / Bağlam

Мыӏэ пщIалъ — “Anne gibi koruyan”

→ Şefkati, tüm varlığıyla kucaklayan koruyuculuk

6. Morfolojik Not

• М kökü beslenme, büyütme, anaçlık, doğurganlık, bakım alanlarında yoğunlaşır.
• Мыӏэ → yaşamı başlatan kaynak
• маф- → beslemek, doyurmak

7. Semantik Alanlar

• Anne
• Şefkat
• Koruma
• Besleme
• Doğa
• Üretkenlik
• Hayatı sürdürme

8. Kültürel Bağlam

• Çerkes kültüründe anne (мыӏэ) kutsal bir figürdür.
• Ninnilerin çoğu M sesiyle başlar ve bu rezonans bebekte güven duygusu oluşturur.
• Arı (мэщ), emeğin değerini simgeler; M sesi kültürel üretimin sesi gibidir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

М, sessiz bir kalp atışı gibidir…

Annenin çocuğu göğsünde sallarken çıkardığı o sakin mırıltı…

Toprağın besleyici nefesi…

Süt, ekmek, emek—hepsi bu seste birleşir.

М sesi, varlığı sarar, yumuşatır, tutar, besler.

10. Ontolojik Şema (Özet)

• Yön: İçten dışa yayılan şefkat
• Enerji: Yumuşak, yuvarlak, derin
• İlişki: Anne ↔ Besleme ↔ Doğa
• Arketip: Kucak

11. Karşılaştırmalı Dil Analizi

• İbranice: ima — anne
• Arapça: umm — anne
• Latince: mater — kaynak
• Hint-Avrupa dilleri: M → anne, toprak, beslenme kökleri

Evrensel bir işarettir:

M = Yaşam veren kaynak.

12. Bilimsel Kesişim

• Fonosemantik: M sesi rahatlatır; ninnilerin temel sesidir.
• Nörobilim: Nazal rezonans parasempatik sistemi aktive eder → sakinlik
• Çocuk gelişimi: Bebeklerin en erken tanıdığı seslerden biri M’dir.

13. Şiirsel Özlü Söz

“М, annenin kalbindeki şefkatin titreşimidir; varlığı besler, büyütür.”

Kıyısız Nefes

[Verse 1]
Sesin düşer içime loş bir ışık gibi,
Gölgen vurur yüreğime ince bir çizgi.
Ne adım ister bu hal,
Ne yol, ne yön…
Sadece sen olunca genişler her dönem.

[Chorus]
Kıyısız bir nefessin sen,
Ben sana her yerden denk.
Bir çağrı düşer içimden—
Yavaş,
Yumuşak,
Engin ve derinden…

[Verse 2]
Rüzgârınla açılır suskun bir kapı,
Zaman donar, düşünce durur, dünya yatışır.
Bir kelime bile gerekmez aslında,
Hâlin yeter bana,
Hâlin başlı başına şarkı.

[Chorus]
Kıyısız bir nefessin sen,
Ben sana her yerden denk.
Bir çağrı düşer içimden—
Yavaş,
Yumuşak,
Engin ve derinden…

[Bridge]
Ne söz ister bu bağ,
Ne yemin, ne de niyet…
Bakışların yetiyor zaten
Bütün varlığa ahenk.

[Outro]
Gelme de olur, gitme de…
Sen kendi halinde dur DIĞAPS,
Ben zaten
Her nefesinde…
Sende.