Çerkesce (“Дж” Sesi) Fonetik, Semantik ve Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Дж
• Latin: Dj / J
• IPA: [d͡ʒ] (ötümlü, patlayıcı + sürtünmeli bileşik ses)

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma: Diş–damak + sert damak (alveo-palatal)
• Tür: Ünsüz, ötümlü, affrikatif
• Titreşim: Dil ucu önde patlama yapar, ardından damakta sürtünme açılır.

Bu nedenle “Дж” hem ateş gibi bir kıvılcım, hem de hareketin sürtünmesi gibidir.

3. İsim Örnekleri

(Kaynak: Kabardey lehçesi, Tambı Çerkes Sözlükleri)

• Джэ (dже): Ateş
• Джэн/Джэнэ (джene): Gelin
• Джэгу (djeg’u): Oyun, dans (özellikle Çerkes halk dansı)

4. Fiil Örnekleri

• Джэгъу (djeg’u): Oynamak, dans etmek
• Джэныгъэ (djenığe): Ateş yakmak
• ДжэщIэ (djeş’e): Kucaklamak

Not: Bu fiillerin aktardığı eylem alanı hep hareket, sıcaklık ve yakınlıktır.

5. Bağlamsal / Deyim

• Джэгу къыщIэфэ:
  “Dans edenin yüreği hafiftir.”
  (Çerkes sosyal yaşamındaki neşe + hafiflik + topluluk hissi)

6. Morfolojik Çözümleme

“Дж” kökü dilde üç ana alanda yoğunlaşır:

1. Ateş → sıcaklık → yakınlık
2. Dans → hareket → ritim
3. Sevgi → sarılma → yakın temas

Джэгу = Дж (hareket/dönüş) + эгу (oyun/eylem)

GUBZE açısından “Дж” bir kıvılcım + akış birleşimidir.

7. Semantik Alanlar

• Ateş
• Neşe
• Hareket
• Yakınlık
• Topluluk / birlik ritmi
• Sevgi

8. Kültürel Bağlam

“Дж” sesi Çerkes kültüründe:

• Gelin–damat ateşi,
• Düğün halkaları,
• Oyun/dans ritimleri,
• Topluca ateş başında toplanma,
• Toplumsal ısınma ve kaynaşma

gibi alanlarda görülür.

Bu nedenle “Дж”, Çerkes kültüründe hareketin sıcak enerjisini temsil eder.

9. Şiirsel – Felsefi Anlam

“Дж”, kıvılcımın nefesidir.

Ateşi tutuşturan ilk hareket…

Halkayı döndüren ilk adım…

Sarılmayı başlatan sıcaklık…

GUBZE’nin dilinde “Дж”,

insanın insana yaklaşma sesidir.

10. Ontolojik Şema

• Yön: İçten dışa → sıcaklığın yayılımı
• Salınım: Dönüş + kıvılcım titreşimi
• Alan: Topluluk, neşe, sevgi, hareket
• Hâl: Yakınlaşma – kaynaşma – birleşme

11. Karşılaştırmalı

• İngilizce joy (sevinç) — semantik yakınlık
• Fransızca jouer (oynamak) — eylem alanı benzer
• Semitik köklerde ateş/sevinç denk düşmez → anlam bağı kültürel

12. Modern Bilimle Kesişme

Affrikat sesler (d͡ʒ, t͡ʃ gibi):

• Beyinde hareket şemalarıyla eşleşir
• Duygusal sıcaklık aktivasyonuyla bağlantılıdır
• İnsan topluluklarında ritüel hareket–ses birlikteliği üretir

Bu bilimsel veriler Çerkes kültüründeki “Дж” alanıyla birebir örtüşür.

13. GUBZE Öz Sözü

“Дж, ateşin kalpte yaktığı dansın sesidir.”