Çerkesce (“И” Sesi) Fonetik, Semantik ve Ontolojik Çözümleme

 “И” Sesi — GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: И
• Latin: İ / I
• IPA: [i] (ön, kapalı, ince ünlü)

2. Fonetik Özellikler

• Yer: Ön dil
• Tür: Ünlü, kapalı, ince
• Titreşim: Dilin ön kısmı damağa yaklaşır → içsel ince bir salınım oluşturur.

Bu nedenle “И”, Adığece’de en “yumuşak başlangıç” sesidir.

3. İsim Örnekleri

(Kaynak: Kabardey lehçesi sözlükleri / halk kullanımı)

• Ины (ını): Anne
• Ипэ (ipe): Baba
• Иуж (iyuj): Yol, iz, patika

Not: Bu üç kelimenin de “İ” ile başlaması Çerkes dilinde “İ”nin kök–aile–yön ilişkisini gösterir.

4. Fiil Örnekleri

• ИщIэ (iş’e): Görmek
• Игъэ (ige): Almak
• Ифэ (ife): Vermek

Bu fiiller dikkat edilirse insanın ilişki kurduğu ilk eylemleri temsil eder:

Görmek – almak – vermek.

5. Deyim / Bağlamsal Kullanım

• Ины гъэгъэш:
  “Anne sevgisi dağları deler.”

Çerkes kültüründe anne sevgisi kararlılık + şefkat + kök güç birleşimidir.

6. Morfolojik Çözümleme

“И”, kelimelerde çoğunlukla başlatıcı ses olarak yer alır.

Örneğin:

• Игъэ = и (başlangıç / yön alma) + гъэ (alma kökü)

Yani “И”, fiilin yönünü, niyetini, içsel açılışını belirler.

7. Semantik Alanlar

• Aile
• Kök
• Sevgi
• Yol
• İç yön
• Yakınlık
• Başlangıç niyeti

8. Kültürel Bağlam

Çerkes toplumunda:

• Aile = ilk daire
• Anne–baba kelimelerinin “И” ile başlaması → köke dönüş işareti
• “İuj” (yol) kelimesinin bu sesi taşıması → rehberlik + yön ilişkisi

GUBZE açısından “И”, yuvaya dönüş sesidir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“И”, annenin çocuğa söylediği ilk ninninin içindeki ince titreşim gibidir.

Sesinde:

• sevgi
• sakinlik
• içe dönüş
• rehberlik

vardır.

GUBZE’de “И”, insanın ilk iç sesidir.

Henüz kelime değil…

Henüz düşünce değil…

Ama varlığa açılan ilk “ince kapı”.

10. Ontolojik Şema

• Yön: İçeriye, kökene
• Salınım: İnce ve sürekli
• Hâl: Sessiz rehberlik
• İlişki: Aile bağı – yol – ilk algı

“И”, varlığın iç yönünü hatırlatır.

11. Karşılaştırmalı Analiz

Fonetik ve semantik açıdan şu yankılar görülür:

• İbranice ima (anne) → yakınlık
• Türkçe iç → içe dönüş
• Hint-Avrupa dillerinde [i] sesi → benlik, yakınlık, yön alma çağrışımı

Bu sesin dünyanın pek çok dilinde “yakın – içsel – samimi” anlamlarla birlikte görülmesi dikkat çekicidir.

12. Modern Bilimle Kesişme

• İnce ünlüler ([i] gibi) bebek–anne iletişiminde yatıştırıcı etki yapar
• [i] sesi, nörobilimsel olarak yakınlık ve güven kalıpları ile eşleşir
• Aynı ses, yön belirleme (“işaret etme”) sesleriyle de ilişkilendirilir

13. GUBZE Öz Sözü

“И, annenin kalbine açılan ilk kapının sesidir.”