Çerkesce (“П” Sesi) Fonetik, Semantik ve Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“П” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: П
• Latin: P
• IPA: [p] — çift dudak patlamalı, ötümsüz

2. Fonetik Özellik

• Dudakların anlık kapanıp açılmasıyla çıkar
• Patlamalı, ani, keskin
• Dışa doğru bir kuvvet üretir
• Bir kapının dışarı doğru açılışı gibi

3. İsim Örnekleri 

Псэ — can, ruh, yaşam özü

→ GUBZE için merkezî kavram: varlığın nefesi.

Псы — su

→ Maddi hayat, akış, temizlenme.

Пшъашъэ — kız, genç kadın

→ İncelik, zarafet, saflık.

Пщы — bey, prens

→ Toplumsal önderlik, asalet.

4. Fiil Örnekleri

Плъэгъэн — yapraklanmak, yeşermek

→ Tazelenme, yeniden doğuş.

Псэхъуэн — su içmek

→ Hayatı içine almak.

ПщIэн — söylemek

→ Kelimeyi dışa patlatmak, ifade etmek.

5. Deyim / Bağlam

“Псэ къыщIэм” — “Can kadar temiz söz.”

(Eski anlamıyla: söz = ruhun temizliğini gösterir.)

6. Morfolojik Çözümleme

П sesi kök olarak:

• yaşamın özü (псэ)
• su (псы)
• tazelenme (плъ)
• toplumsal güç (пщы)
• ifade (пщI)
  alanlarında belirir.

Her birinde dışa dönük bir patlama, bir başlangıç, bir hareket vardır.

7. Semantik Alanlar

• Can
• Su
• Doğa
• Güç
• Yenilenme
• İfade
• Saflık

8. Kültürel Bağlam

• Псэ (can) Çerkes kültüründe varlığın özü; insanın içsel hayatı.
• Псы (su) kutsaldır; arınma ve yaşam kaynağıdır.
• Pşı / Pş’aşe toplumsal düzen ve zarafetin iki kutbudur.
• Sözün saflığı suyla; ruhun temizliği psə ile ilişkilendirilir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

П, iki âlemi birleştirir:

psə = ruh

psı = su

Biri görünmezdir.

Biri görünür.

П sesi ikisinin de kapısıdır.

Hem ruha açılır hem suya dökülür.

Hem içsel hem dışsal akıştır.

10. Ontolojik Şema (Özet)

• Yön: Dışa → patlayan güç
• Enerji: Keskin, duru, net
• İlişki: Can ↔ Su ↔ Doğa ↔ Söz
• Arketip: Kaynak

11. Karşılaştırmalı Dil Analizi

• Yunanca pneuma (nefes/ruh) ile psə arasında titreşimsel paralellik
• Yunanca potamos (nehir) su bağlantısını korur
• Latince potare (içmek) aynı kökten türemiştir
• Hint-Avrupa dillerinde p-s birlikteliği su-can temasına çok yakın

12. Bilimsel Kesişim

• Fonosemantik: P sesi dikkat çekici ve uyarıcı bir patlama yaratır.
• Nörobilim: Patlamalı ünsüzler odaklanmayı artırır.
• Akustik: Kısa süreli ama yoğun bir enerji boşalmasıdır.

13. Şiirsel Özlü Söz

“П, suyun görünen sesi; canın görünmez yankısıdır.”

İçimizde Hayret

[Kıta 1]
Ey bize bizden yakın Dost,
Nefeste senin adın gizlidir
Her bakışta sırların vardır
Mucizelerin her an sezilir

[Kıta 2]
Rüzgâr taşır selamını,
Ay ışığında gizlenir,
Hiçbir eylem olmadan,
Seveni candan sevdirir.

[Nakarat]
İçimizde hayret!, Çok şükür,
SELAM SANA! SANA SELAM! ,
Wupsoğ psorim yi wey wey,
Muhabbetle candan selam.

[Kıta 3]
İstemeseydin ne ben olurdum,
Ne de bu muhabbete yol bulurdum.
Varlığımız senin dileğin,
Her şeyi kuşatan senin ilmin.

[Bayram Duası Kıtası]
Ruhumuz şenlik, kalbimiz bayram,
Selamın geldi, sana hamd olsun
EL-HAM-DÜ-LİL-LAH!
Hayretimiz hiç eksilmesin,
Şükrümüz hiç bitmesin.

[Nakarat tekrar]
İçimizde hayret!, Çok şükür,
SELAM SANA! SANA SELAM! ,
Wupsoğ psorim yi wey wey,
Muhabbetle candan selam.

Kulaklıkla Dinleyiniz🎧