Kategori: Ses Çözümlemeleri

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“З” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: З
• Latin: Z
• IPA: [z]

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Diş–damak
• Tür: Ötümlü, sürtünmeli ünsüz
• Titreşim: Dil ucu dişlere yaklaşır, ince bir titreşim üretir

3. İsimler

• Зы (zı)

Anlam: Bir (1)

Ontolojik İma: Birlik / Birleme / Varlığın tekliği

• Зэкӏу (zek’ıu)

Anlam: Bilgelik

Ontolojik İma: Derin kavrayış, içsel görme

• Зэкӏ (zek’)

Anlam: Ağız (organ)

Ontolojik İma: Sözün, dilin, anlamın çıkış kapısı

4. Fiiller

• Зыт (zıt)

Anlam: Bakmak

Ontolojik İma: Yönelme, görmenin başlangıcı

• Зэхъу (zeh’u)

Anlam: Bilmek

Ontolojik İma: İçsel ışığın yanması, farkındalık

• Зэпкӏын (zepk’ıyn)

Anlam: Anlamak / Çözmek

Ontolojik İma: Bilgiyi sindirme, özü kavrama

5. Deyim / Bağlamsal Kullanım

Зы плъыжь: “Göz göze / Bir birine bakmak”

Derin anlaşılmayı, sezgisel iletişimi ifade eder.

6. Morfolojik Notlar

• “З” sesi görme, bilme, anlama köklerinde çok sık bulunur.
• Çerkesçede bilgi ve farkındalık alanının omurgasını oluşturur.
• Зы = bir → kökte “birleme / birleşme” anlamı gizlidir.

7. Semantik Alan

• Görme
• Bilme
• Birleme
• Bilgelik
• Hafiflik / esinti

8. Kültürel Bağlam

• Bilge kişilere “зэху” denmesi bilginin kutsallığını gösterir.
• “Ağız” kelimesinin (зэкӏ) Z ile başlaması:
  Sözün bilgelikle başlaması anlamına yorulur.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“З”, hafif bir esinti gibi gelir;

Gözün kapısını, zihnin ışığını ve bilmenin kıvılcımını taşır.

Bir olana yönelten, birden çoğa bakan sestir.

10. Ontolojik Şema

• Yön: Dışarıdan içe → algı → içsel aydınlanma
• Salınım: İnce, hafif, sürekli titreşim
• İlişki: Görme – bilme – birleme

11. Modern Bilimle Kesişim

• Fonosemantik: [z] sesi hız, algı ve hafif sürtünme imgesi taşır.
• Bilişsel dilbilim: Görme ve bilme şemalarının sesle ilişkisi sıkça incelenir.

12. Şiirsel Öz

“З, görenin içte yaktığı sessiz ışıktır.”

🌿

З – (Z / [z]) Sesi Kökü ve Ailesi

GUBZE Ses–Nefes Ontolojisi

Bu bölümde “ З” kökünün tüm varyantlarını, fonetik genişlemesini ve ontolojik anlam halkalarını birlikte okuyoruz.

Her bir alt-ses, temel Z titreşiminin ayrı bir yansımasıdır.

1) З (z) — Temel Z Titreşimi

IPA: [z]

Ontolojik Alan:

• Görme

• Bilme

• Farkındalık

• Birleme / birlik noktasına dönüş

Kök Anlamlar:

• Зы (bir) → Birlik

• Зэхъу (bilmek) → İç ışığın yanışı

• Зыт (bakmak) → Yönelme, kavrama

2) З̆ (z̆) — İnce / Yükseltilmiş Z Titreşimi

IPA: [zʲ] (yumuşak, palatalize)

Ontolojik Alan:

• İnce algı

• Duyusal hassasiyet

• “Görmekten sezgiye geçiş”

Anlam Duygusu:

Sözün daha ince, zarif bir titreşimle çıkışı.

Bilginin “yumuşak yüzü”.

3) Зы (zı) — İç Merkezli Z

IPA: [zɨ]

Ontolojik Alan:

• İçsel yönelim

• Bir olana dönüş

• Öz-bilinç

Kök ilişkisi:

• “Зы = Bir (1)” → Ontolojik: Teklik, merkez, bütün.

• GUBZE’de: “Z ile başlayan içe dönüşlü bütünlük.”

4) Зх (zxh) — Nefesle Sertleşen Z

IPA: [zχ] (Z + hırıltılı sürtünme)

Ontolojik Alan:

• Derin kavrayış

• Yoğunlaşma

• İçsel çaba / içsel ateş

Anlam Duygusu:

Bilenin kendisiyle mücadelesi.

Bilgiyi “içten kazıyarak anlama”.

5) Зхь (zxh’) — Ejektif / Ateşli Z

IPA: [zχʼ]

Ontolojik Alan:

• Bilincin patlaması

• “Aydınlanma anı”

• Farkındalığın ani yükselişi

Anlam Duygusu:

İç ışığın birden parlaması.

“Zihinde çakan şimşek.”

🌿 

Z Kök Ailesi – Genel Ontolojik Özet

Ses	Fonetik	Ontolojik Çekirdek
З	[z]	Görme, bilme, birlik
З̆	[zʲ]	İncelik, sezgi
Зы	[zɨ]	İç merkez, öz-birikme
Зх	[zχ]	Derin kavrayış, içsel ateş
Зхь	[zχʼ]	Ani farkındalık, aydınlanma

🌸 Şiirsel Ontolojik Öz

“Z, önce görür…

Z̆, görmenin inceliğini duyar…

Зы, bir olana döner…

Зх, içte yanar…

Зхь, ışığa dönüşür.”

 “И” Sesi — GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: И
• Latin: İ / I
• IPA: [i] (ön, kapalı, ince ünlü)

2. Fonetik Özellikler

• Yer: Ön dil
• Tür: Ünlü, kapalı, ince
• Titreşim: Dilin ön kısmı damağa yaklaşır → içsel ince bir salınım oluşturur.

Bu nedenle “И”, Adığece’de en “yumuşak başlangıç” sesidir.

3. İsim Örnekleri

(Kaynak: Kabardey lehçesi sözlükleri / halk kullanımı)

• Ины (ını): Anne
• Ипэ (ipe): Baba
• Иуж (iyuj): Yol, iz, patika

Not: Bu üç kelimenin de “İ” ile başlaması Çerkes dilinde “İ”nin kök–aile–yön ilişkisini gösterir.

4. Fiil Örnekleri

• ИщIэ (iş’e): Görmek
• Игъэ (ige): Almak
• Ифэ (ife): Vermek

Bu fiiller dikkat edilirse insanın ilişki kurduğu ilk eylemleri temsil eder:

Görmek – almak – vermek.

5. Deyim / Bağlamsal Kullanım

• Ины гъэгъэш:
  “Anne sevgisi dağları deler.”

Çerkes kültüründe anne sevgisi kararlılık + şefkat + kök güç birleşimidir.

6. Morfolojik Çözümleme

“И”, kelimelerde çoğunlukla başlatıcı ses olarak yer alır.

Örneğin:

• Игъэ = и (başlangıç / yön alma) + гъэ (alma kökü)

Yani “И”, fiilin yönünü, niyetini, içsel açılışını belirler.

7. Semantik Alanlar

• Aile
• Kök
• Sevgi
• Yol
• İç yön
• Yakınlık
• Başlangıç niyeti

8. Kültürel Bağlam

Çerkes toplumunda:

• Aile = ilk daire
• Anne–baba kelimelerinin “И” ile başlaması → köke dönüş işareti
• “İuj” (yol) kelimesinin bu sesi taşıması → rehberlik + yön ilişkisi

GUBZE açısından “И”, yuvaya dönüş sesidir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“И”, annenin çocuğa söylediği ilk ninninin içindeki ince titreşim gibidir.

Sesinde:

• sevgi
• sakinlik
• içe dönüş
• rehberlik

vardır.

GUBZE’de “И”, insanın ilk iç sesidir.

Henüz kelime değil…

Henüz düşünce değil…

Ama varlığa açılan ilk “ince kapı”.

10. Ontolojik Şema

• Yön: İçeriye, kökene
• Salınım: İnce ve sürekli
• Hâl: Sessiz rehberlik
• İlişki: Aile bağı – yol – ilk algı

“И”, varlığın iç yönünü hatırlatır.

11. Karşılaştırmalı Analiz

Fonetik ve semantik açıdan şu yankılar görülür:

• İbranice ima (anne) → yakınlık
• Türkçe iç → içe dönüş
• Hint-Avrupa dillerinde [i] sesi → benlik, yakınlık, yön alma çağrışımı

Bu sesin dünyanın pek çok dilinde “yakın – içsel – samimi” anlamlarla birlikte görülmesi dikkat çekicidir.

12. Modern Bilimle Kesişme

• İnce ünlüler ([i] gibi) bebek–anne iletişiminde yatıştırıcı etki yapar
• [i] sesi, nörobilimsel olarak yakınlık ve güven kalıpları ile eşleşir
• Aynı ses, yön belirleme (“işaret etme”) sesleriyle de ilişkilendirilir

13. GUBZE Öz Sözü

“И, annenin kalbine açılan ilk kapının sesidir.”

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Дж
• Latin: Dj / J
• IPA: [d͡ʒ] (ötümlü, patlayıcı + sürtünmeli bileşik ses)

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma: Diş–damak + sert damak (alveo-palatal)
• Tür: Ünsüz, ötümlü, affrikatif
• Titreşim: Dil ucu önde patlama yapar, ardından damakta sürtünme açılır.

Bu nedenle “Дж” hem ateş gibi bir kıvılcım, hem de hareketin sürtünmesi gibidir.

3. İsim Örnekleri

(Kaynak: Kabardey lehçesi, Tambı Çerkes Sözlükleri)

• Джэ (dже): Ateş
• Джэн/Джэнэ (джene): Gelin
• Джэгу (djeg’u): Oyun, dans (özellikle Çerkes halk dansı)

4. Fiil Örnekleri

• Джэгъу (djeg’u): Oynamak, dans etmek
• Джэныгъэ (djenığe): Ateş yakmak
• ДжэщIэ (djeş’e): Kucaklamak

Not: Bu fiillerin aktardığı eylem alanı hep hareket, sıcaklık ve yakınlıktır.

5. Bağlamsal / Deyim

• Джэгу къыщIэфэ:
  “Dans edenin yüreği hafiftir.”
  (Çerkes sosyal yaşamındaki neşe + hafiflik + topluluk hissi)

6. Morfolojik Çözümleme

“Дж” kökü dilde üç ana alanda yoğunlaşır:

1. Ateş → sıcaklık → yakınlık
2. Dans → hareket → ritim
3. Sevgi → sarılma → yakın temas

Джэгу = Дж (hareket/dönüş) + эгу (oyun/eylem)

GUBZE açısından “Дж” bir kıvılcım + akış birleşimidir.

7. Semantik Alanlar

• Ateş
• Neşe
• Hareket
• Yakınlık
• Topluluk / birlik ritmi
• Sevgi

8. Kültürel Bağlam

“Дж” sesi Çerkes kültüründe:

• Gelin–damat ateşi,
• Düğün halkaları,
• Oyun/dans ritimleri,
• Topluca ateş başında toplanma,
• Toplumsal ısınma ve kaynaşma

gibi alanlarda görülür.

Bu nedenle “Дж”, Çerkes kültüründe hareketin sıcak enerjisini temsil eder.

9. Şiirsel – Felsefi Anlam

“Дж”, kıvılcımın nefesidir.

Ateşi tutuşturan ilk hareket…

Halkayı döndüren ilk adım…

Sarılmayı başlatan sıcaklık…

GUBZE’nin dilinde “Дж”,

insanın insana yaklaşma sesidir.

10. Ontolojik Şema

• Yön: İçten dışa → sıcaklığın yayılımı
• Salınım: Dönüş + kıvılcım titreşimi
• Alan: Topluluk, neşe, sevgi, hareket
• Hâl: Yakınlaşma – kaynaşma – birleşme

11. Karşılaştırmalı

• İngilizce joy (sevinç) — semantik yakınlık
• Fransızca jouer (oynamak) — eylem alanı benzer
• Semitik köklerde ateş/sevinç denk düşmez → anlam bağı kültürel

12. Modern Bilimle Kesişme

Affrikat sesler (d͡ʒ, t͡ʃ gibi):

• Beyinde hareket şemalarıyla eşleşir
• Duygusal sıcaklık aktivasyonuyla bağlantılıdır
• İnsan topluluklarında ritüel hareket–ses birlikteliği üretir

Bu bilimsel veriler Çerkes kültüründeki “Дж” alanıyla birebir örtüşür.

13. GUBZE Öz Sözü

“Дж, ateşin kalpte yaktığı dansın sesidir.”

“ Г“ kök sesi: GUBZE Fono-Ontolojik  çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“Г — Kalbin İç Titreşiminden Kozmik İlanına”

1. Harf Karşılıkları:

• Кiril: Г
• Latin: G
• IPA: [ɡ] (bazı ağızlarda yumuşak /ğ/ ve gırtlaksı [ɣ])

2. Fonetik Özellikler:

• Boğumlanma yeri: Art damak (velar) / gırtlak
• Ses türü: Ünsüz, ötümlü
• Titreşim: Göğüs boşluğunda doğar, kalbe yakın rezonans

3. İsim Örnekleri:

• Гу (gu): Kalp, gönül
• Гупс (gups): Can, ruhun sesi
• Гъэгу (ğegu): Yürek, içsel gönül alanı

4. Fiil Örnekleri:

• Гъэфэ (ğefe): Düşünmek
• Гъуэгъу (ğueğu): Hatırlamak
• Гущхьэ (guşhhe): Konuşmak / ifade etmek

5. Deyim / Sözlü Gelenek:

• Гу кIэщ: “Kalple bilmek.”
  (Bilginin akıldan değil, gönülden doğduğunu anlatır.)

6. Morfolojik Çözümleme:

• Гу → iç merkez, kalbin özü
• Пс / Псе → ruh / can nefesi
• Гупс = Гу (kalp) + пс (ruh / nefes)
  → “Kalbin ruhu”, “Ruhun kalpte duyuluşu”

7. Semantik Alanlar:
Kalp – İçsel Bilgi – Duygusal Hafıza – Sessiz Bilgelik – İç Çağrı

8. Kültürel Bağlam:
Çerkes söz geleneğinde hakiki bilgi kalpte saklanır.
“Bilen” kişi, çok konuşan değil: içiyle duyan kişidir.

9. Şiirsel–Felsefi Açılım:
Г sesi dışarı doğru değil, içeri doğru konuşur.
Sözü söylemeden önce ruh çağrılır.
Bu ses, kalbin kendi kendine söylediği sözdür.

10. Ontolojik Şema:

• Yön: İçeri / kalbe dönüş
• Titreşim: Göğüsten yükselen sessiz sıcaklık
• İlişki: Bilgi → Duygu → Sessiz İç Bilgelik

11. Karşılaştırmalı Dil Alanı:

• İbranice Gimel (ג) → hareket / aktarma
• Yunanca Gamma (Γ) → yoğun iç güç
  Hepsinde ortak çekirdek:
  İçte doğan güç, içte yerleşen bilgelik.

12. Bütüncül Yorum:
Г, kalbin içten seslenişidir.
Bilgi önce orada duyar, sonra dile düşer.

13. Özlü Söz:
“Г, kalbin kendi kendine söylediği sözdür.”

---

GUPSISE

Guşuen… uyanır
Kalbin derininde ışık
Sessizlikle birleşir
İçsel yolculuk başlar

Gupsıse…akıp gider
Düşünceler rüzgar gibi
Sorgular ve keşfeder
Zihnin derin nehirleri

Gub-zığ…
Guuu…
Her ses bir kapı
Her durak bir dünya
Guşuen… rehberimiz
Gupsıse yankılar içinde

Sessizlik konuşur
Zeka ve gönül el ele
Dört titreşim birleşir
Dörtlü ahenk ritmi

Guşuen… Gupsıse…

Gub-zığ… Guuu…

Yavaşça kaybolur
Ama içimizde kalır
Dörtlü döngü tamamlanır

Bu şiir, “Г” sesinin kalpteki titreşiminden doğmuştur.

“A” Sesi—GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

Bu, bir harfin değil; bir kapının açılışıdır.

“A”, nefesin kendini hatırlayışıdır.

İnsan A ile gelir.

Dünya A ile duyulur.

Söz A ile doğar.

Kiril: А  Latin: A  IPA: /a/

Titreşim: Açık, geniş, engel tanımayan ilk ses.

“A” yalnızca bir harf değildir;

varlığın kendine seslenişidir.

Henüz hiçbir kelime doğmadan önce nefesin içinden yükselen ilk titreşim **“A”**dır.

İnsanın varlıkla kurduğu ilk bağın kapısı budur.

1. Fonetik ve Ontolojik Yapı

“A” sesinin yolu açıktır; dil engel olmaz, ağız kapanmaz.

Bu nedenle doğrudan nefesin içinden yükselir.

Ne zorlar ne yön değiştirir.

Bir şey söylemeden önce bile insan içerden

“a…” diye doğar.

Bu onun varlıkla eşzamanlı oluşundan gelir.

A = Doğuş

A = Açılış

A = İlk Nefes

A = Varlığın Kendini Hatırlayışı

2. Sözcüklerde “A”nın Kökselliği

İsimler

Kelime	Açıklama	Ontolojik İma
Адыгэ (Adığe)	Çerkes insanı	Kendini bilen varlık
Анэ (Anne)	Doğuran, besleyen	Kaynağı açan ve sürdüren
Адыгэбзэ (Adığebze)	Çerkes dili	Dil = Varlığın aynası

Fiiller

Fiil	Anlam	Sesin Rolü
Ащэ	Gitmek, yönelmek	Başlangıç / yola koyuluş
Акъо	Almak	Temas, kendine çekiş
Апхьэ	Açmak	Kapalıdan açık olana geçiş
Аджэхын	Yapmak, yaratmak	Oluşturmak / fiile dökmek
Аху / Ахын	Söylemek	Ses → anlam → niyet
Аӏын	Yönelmek	Yön alma / karar verme
Адухьын	Başlatmak	İlk kıvılcım
Ацӏэ	Ne?	Soru → bilinç açılması
Атыхьын	Kazmak	Köke iniş / derinleşme
Ащыгъэхын	Yıkamak	Arınma
Ащӏэхын	Kurtulmak	Özgürleşme
Ащыккхын	Yemek	Canlanma
Адахъ	Hediye etmek	Adanış / yön verme

Her biri hareketi, yönü ve varlık akışını taşır.

3. Kavramsal / Kültürel Alan

“A” Çerkes kültüründe:

• Güneşin doğuşu
• İlk adım
• İlk nefes
• İnsanın kendine gelmesi

Bu yüzden “A” sesi başlangıcı gösterir ama zorlamaz.

Kapıyı açar.

İçeri girmek insanın iradesidir.

4. Deyimsel Akış

Ащэу пшъашъэу

“Giden yol, öğrenilen yoldur.”

Burada hareket yalnızca fiziksel değil,

içsel bilginin açılışıdır.

Yol = Öğrenme

Gitmek = Kendine yaklaşmak

5. Karşılaştırmalı Dil Hafızası

Dil	Harf	Anlam Katmanı
İbranice	Alef (א)	Ses yok → varlığın saf özü
Arapça	Elif (ا)	Yükseliş, dikey eksen
Yunanca	Alfa (Α)	İlk olan, başlangıç

Hepsinde ortak çekirdek:

Varlığın açılması, ilk olan, doğan.

6. Felsefi / Sezgisel Çözümleme

“A”, yokluğun sessizliği değildir.

“A”, sessizliğin kendine seslenişidir.

Göz açılmadan önce bile içeride bir nefes vardır.

Ve o nefes bir ses doğurur.

O ses A’dır.

“А, varlığın kendi kendine ‘Ben buradayım’ demesidir.”

7. Ontolojik Şema

           А

   (İlk Titreşim)

      /    |    \

 Doğuş  Varlık  Yön

      \    |    /

         Nefes

SON SÖZ

“A”, başlangıcın sesi değildir; başlangıcın kendisidir.

İnsan A ile gelir,

Dünya A ile duyulur,

Söz A ile doğar.

Ve A, her zaman kendi evine döner.

“A, sessizlik değil; varlığın kendine seslenişidir.”

Адыгэбзэ, insanın kendi iç sesini dünyaya açtığı kapıdır.

Ve insan, Адыгэбзэ ile kendini duyar.

A-NE(anne) ❤️A-DE(baba)

KI-A(lütfen) ❤️ Jİ-A(söyle)

[Verse 1]
A-ne, gözlerim seni arar,
A-de, göğsümde bir dağ var.
Kı-A, kalbim dua,
Ji-A, rüzgârla seslen sana.

[Chorus]
A-ne, A-de,
Sevgiyle yanar içimde.
Kı-A, Ji-A,
Sözümde, nefesimde.

[Verse 2]
A-ne, ninnim gökte yankı,
A-de, dansın kartal kanadı.
Kı-A, hürmetle dua,
Ji-A, gönlümde şarkı sana.

[Chorus Tekrar]
A-ne, A-de,
Sevgiyle yanar içimde.
Kı-A, Ji-A,
Sözümde, nefesimde.

[Outro]
A-ne, A-de,
Kı-A, Ji-A…
Sesim size,
Kalbim size.