Çerkesce [Ф] Sesi | Fonetik, Semantik ve Ontolojik Çözümleme

“Ф” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Ф
• Latin: F
• IPA: [f] — diş-dudak sürtünmeli, nefesli ünsüz

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Üst diş + alt dudak
• Ses türü: Sürtünmeli (frikatif), ötümsüz
• Tını: İnce, sürekli, nefesle kesilen akış
• Fonosemantik öz: Esinti – nefes – hafif dokunuş – gizli güç

3. İsim Örnekleri 

Фэдэ (fede)

Baba

→ Otorite, koruma, sözün ağırlığı

Фэщ (feş)

At nalı

→ Dayanıklılık, yol devamlılığı

Фыу (fıw)

Büyü, tılsım

→ Gizem, görünmez güç

4. Fiil Örnekleri 

ФакIуэн (fak’uen)

Anlatmak, ifade etmek

→ Nefes + sözün birleşimi

ФыщIэн (fış’en)

Süslemek, güzelleştirmek

→ İnce dokunuş, zarafet

Фэщэн (feşen)

Nal takmak

→ Koruma, hazırlama, güçlendirme

5. Deyim / Atasözü / Bağlam

• Фэдэм и къуэд:
  “Babanın sözü dağdan ağırdır.” → otorite vurgusu
• Фыу щыIэу:
  “Büyü gibisin.” → hayranlık
• Фэщ къэгъу:
  “Nalı kuvvetli olsun.” → yolculuk duası

6. Morfolojik Çözümleme

Ф sesi Çerkesçede:

• yabancı kökenli (özellikle İE kökenli) kelimelerde görünür,
• nefesle çıkan ince bir sürtünme olduğundan söz – ifade – hafif dokunuş alanlarına yük bindirir,
• büyü/tılsım kelimelerinde “görünmez güç” anlamını taşır.

7. Semantik Alanlar

• Otorite, baba, sözün ağırlığı
• Gizem–tılsım–görünmez güç
• Zanaat, dayanıklılık, yol hazırlığı
• Sözün nefesi – süsleme – ifade

8. Kültürel Bağlam

• Çerkes toplumunda “baba” hem koruyucu hem rehberdir; Ф sesinin otoriteyi yumuşak bir nefesle taşıması manidardır.
• At nalı dayanak–yol–korunma metaforudur.
• “Фыу” eski Adığe inançlarında ritüel gücü temsil eder.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

Ф, nefesin hafif sürtünerek dışarı çıkmasıdır.

Otoritenin sesi bağırarak değil,

nefesle, sakin ama güçlü gelir.

Bir esinti gibi hafiftir,

ama ardında görünmez bir kudret taşır.

Sözün içindeki gizli titreşim.

10. Ontolojik Şema

• Yön: Dışa — söze — etkiye
• Salınım: Hafif, sürekli, nefesli
• İlişki: Baba — söz — giz — nefes
• Öz: “Görünmez gücün nefesi.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• İbranice av / abba, Arapça ebu, İngilizce father, Latince pater → baba köklerinde “f/p” dönüşümü
• Hint-Avrupa dillerinde F sesi söz–hava–güç imgesi taşır
• Sanskrit “pha” üflemeli nefes anlamıyla örtüşür

12. Modern Bilimle Kesişme

• [f] sesi duraklamadan çıkan nefesle üretildiği için sükunet ve kontrollü ifade çağrıştırır.
• İnsan beyninde “hafif sürtünme” sesleri (f-s-h) gizlilik, incelik, dikkat uyandırır.

13. Şiirsel Özlü Söz

“Ф, nefesin görünmez gücü; sözü hafif bir esintiyle mühürler.”

GÜN BİR GÜNDÜR

[Verse 1]
Belki bir simit tadında,
Belki de tuzlu bir rüzgârda.
Gülümser hayat bazen usulca,
İstediğin gibi sarıl sen de ona.

[Verse 2]
Bir martının yükselen çığlığında
Mavi deniz göz kırpar uzaktan.
Kimi zaman düşer insan yollara,
İstediğin gibi sarıl sen de hayata.

[Chorus]
Bir yudum sevdalı, biraz huzurlu,
Her şey burada, her şey buralı.
Ne geçmiş kalıcı ne de yarın oralı
Gün bir gündür o da bu gündür.

[Bridge]
Dalgalar anlatır en güzel dünyayı,
Umut güneş dalga dalga yayılır
Ne uzak diyar ne de eski zaman,
Her şey buralı ,kalbinde saklı.

[Chorus]
Bir yudum sevdalı, biraz huzurlu,
Her şey burada, her şey buralı.
Ne geçmiş kalıcı ne de yarın oralı,
Gün bir gündür o da bu gündür.

Kulaklık ile dinleyiniz 🎧