Çerkesce [У] sesi | Fonetik, Semantik, Ontolojik Çözümleme

“У” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: У
• Latin: U / W / U̇
• IPA: [u], [w] — arka yuvarlak dar ünlü / yarı ünlü

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma: Arka damak + dudak yuvarlama
• Ses türü: Ünlü / yarı ünlü
• Tını: Yuvarlak, derin, kapsayıcı, akışkan
• Fonosemantik öz: Kucaklama – döngü – yuvalanma – akış

3. İsim Örnekleri 

Унэ (une, wune)

Ev, yuva

→ Güven, barınma, aidiyet.

Уэркъ (werk’)

Dere, akarsu

→ Akış, saflık, yaşam hareketi.

Уадэ (wade)

Yol kenarı, vadi, iniş

→ Yuvarlanan topografya, doğal kucaklama.

4. Fiil Örnekleri 

УнэкIуэн (unek’uen)

Eve dönmek, yuvasına geri dönmek

→ Varlığın içe toplanması.

УиIуэн (wı’uen)

Uyumak

→ Dinlenme, kendine dönüş.

УкъыщIуэн (wk’ış’uен)

Yuvarlanmak, devrilerek ilerlemek

→ Hareketin döngüsel formu.

5. Deyim / Atasözü / Bağlam

• Унэ щыIэу: “Ev gibisi yok.”
• Уэркъым щыгу: “Dere gibi ak; temiz ol.”
• Унэ пщIэ: “Evin nefesi.” – yuva sıcaklığı

Hepsi У sesinin “koruma – yuvalama – akış” doğasını doğrular.

6. Morfolojik Analiz

У sesi köklerde genellikle:

• yuvarlaklık,
• dönüş,
• toplama,
• içeri çekme,
• su/akış,
• barınak,

anlamı taşır.

Çerkesçede ünlülerin ontolojik yükü güçlüdür; У sesi ise en kucaklayıcı ünlülerden biridir.

7. Semantik Alanlar

• Ev / yuva / aidiyet
• Su / akış / doğal döngü
• Huzur / uyku / gevşeme
• Dönüş / içeri kapanma
• Toprak şekilleri (vadi, iniş)

8. Kültürel Bağlam

• “Унэ” (ev) Adığe kültüründe kutsaldır; misafirin bile evi “korunaklı yer” sayılır.
• Akarsular Adığe mitolojisinde arınmanın, yenilenmenin simgesidir.
• U sesinin ninni ve masallarda sık geçmesi, şefkat ve güven duygusunun fonetik karşılığıdır.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“У”, varlığın kendine kıvrılıp yuvalandığı sestir.

Yuvarlak bir kapı gibi açılır,

su gibi akar,

nehir gibi kucaklar.

İnsanı eve,

ruhu huzura,

nefesi kaynağa götürür.

10. Ontolojik Şema

• Yön: İçeri — merkeze — yuvaya
• Salınım: Yuvarlak, yavaş, akıcı
• İlişki: Ev – su – akış – huzur
• Öz: “Kucaklayan ses.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• Latince undare → dalga
• Latince uterus → rahim (yuvalama)
• Hint-Avrupa dillerinde U sesinin yuvarlanma–dönüş imgesi çok yaygındır.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Yuvarlak ünlüler (u, o) sinir sisteminde gevşeme ve güven hissi oluşturur.
• Bilişsel dilbilim: “u” sesi genellikle kapanma–dönüş–kucaklama şemalarıyla eşleşir.

13. Şiirsel Özlü Söz

“У, eve dönen suyun yuvarlak şarkısıdır.”