Çerkesce “[Д]” Sesi | Fonetik, Semantik ve Ontolojik Çözümleme

Çerkes Dili (“Д” Sesi) Fono-Ontolojik Çözümleme 

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“Д” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

Varlığa Dokunan Elin ve Dağın Nefesi

1. 

Harf Karşılıkları

• Kiril: Д
• Latin: D
• IPA: /d/ — diş-damaksıl, ötümlü, patlayıcı

2. 

Fonetik Özellikler

• Boğumlanma: Alveolar (diş-damak)
• Ses türü: Ünsüz, ötümlü
• Temas: Dil ucu dişlere kısa, net bir şekilde değerek dokunuş hissi üretir.

Bu fonetik yapı, D sesinin anlam alanını baştan belirler: Temas ve yakınlık.

3. 

İsim Örnekleri

• Дэ (de):
  — Sözlük: el
  — Halk dilinde bazı bölgelerde: biz
• Дуней (duney):
  — Dünya (Arapça dunyā kökenli olması muhtemel)
• Дыгъу (dıgu):
  — Dağ (kutsal yükseliş, sabitlik)
• Дыга / Дыгъэ (dığa):
  — Güneş (ışık, aydınlık)
• Дызэн (dızın):
  — Altın (parlaklık, değer, ışıltı)

Bu kelimelerin tümü dokunuş – ışık – dünya – değer ekseninde birleşir.

4. 

Fiil Örnekleri

• Дахэ (dahe):
  — Sözlük: vermek
  — Halk dilinde: güzel davranmak, gönülden vermek
• Дэгъу (değu):
  — Sözlük: tutmak / almak
  — Halk dilinde: iyi, iyi insan, iyi söz
• Джэщ (djeş):
  — Kucaklamak, sarılmak

Fiillerin tamamı temas, yakınlık, el emeği ve gönül açıklığı çevresindedir.

5. 

Deyim / Atasözü

• Дэ тхьэм и къыщI
  “El Tanrı’nın emanetidir.”
  El → Armağan, sorumluluk, emek.

6. 

Morfolojik Çözümleme

“Д” kökü çoğunlukla:

• el
• dokunma
• sunma
• temas yoluyla başlayan eylemler

alanlarında görülür.

Örnekler:

• Дахэ → Д (dokunuş/el) + ахэ (vermek)
• Дэгъу → Д (temas) + гъу (tutmak)

7. 

Semantik Alanlar

• Dokunma
• Verme
• Dünya
• Somutluk
• Değer (altın, güneş)
• Yakınlık
• Emek
• Kucaklama

Bu alanlar D’nin ontolojik yönünü doğal olarak belirler.

8. 

Kültürel Bağlam

Çerkes kültüründe:

• El (Дэ): emek + şefkat + sorumluluk
• Dağ (Дыгъу): kutsal mekân, yükseliş
• Güneş (Дыга): yaşam, ritim, ısı
• Altın (Дызэн): değer, kıymet

D sesi Çerkes zihninde saygı, dokunuş, emek ve armağan temasını taşır.

9. 

Şiirsel – Felsefi Çözümleme

Д, varlığa yaklaşan elin nefesidir.

Temasın ilk kıvılcımı,

kucaklamanın sessiz başlangıcıdır.

Güneş gibi dokunur,

dağ gibi yükselir,

altın gibi değer katar.

Д, dünyayı ellerimizle tanımamızı sağlayan sesin adıdır.

10. 

Ontolojik Şema / Özet

• Yön: Dışa → dokunma, verme
• Salınım: Somutluğa iniş
• İlişki: Emek, yakınlık, armağan
• Katman: Dünya / madde / temas

11. 

Karşılaştırmalı Analiz

Dil	Harf	Ana Anlam	Kesişim
İbranice	Dalet (ד)	Kapı, eşik	Geçiş, temas
Yunanca	Delta (Δ)	Değişim kapısı	Dünya kapısı
Fenike	Dal	Giriş	Eylemin başlangıcı

Tümünde “kapı, giriş, dokunuş” ortak temadır.

12. 

Modern Bilimle Kesişme

• Fonosemantik: /d/ → temas, yönelme, somutluk
• Bilişsel Dilbilim: El → verme, alma, iyilik, yakınlık
• Nörofonetik: /d/ → hızlı karar, ani başlangıç

13. 

Şiirsel Son Söz

🌟 

“Д, varlığa dokunan elin ve dağın yankısıdır.”📌 Dil Notu:
Bu çalışmada kullanılan Çerkesçe kelimeler Kabardey lehçesi merkezli akademik sözlüklerden ve halk dilinde kullanılan anlamlardan derlenmiştir.
Bazı kelimeler farklı bölgelerde farklı biçimlerde kullanılabilir.Buradaki çözümlemeler GUBZE’nin fonosemantik yaklaşımı doğrultusunda hem kök anlamı hem halk kullanımını birlikte değerlendirir.

📚 

Kaynakça ve Dil Referansları

• Zekue, B. Adığe–Russkiy Slovar (Бзэбзылъфэдэ)
• Kumakhov, M. A. & Vamling, K. Adyghe Phonetics and Grammar
• R. B. Beşto – Kabardey–Adığe Sözlüğü
• *Adığece Dil Portalı / Adyghe Online Resources
• Bölgesel ağız karşılaştırmaları (Kabardey, Şapsığ, Bjeduğ, Çemguy)