Dört sözcüklük bir ön pilotun, bağımsız denetimin ve yöntemimizi değiştiren itirazların hikâyesi
Araştırma ve sentez:
Belgin & GUPS
Bağımsız çalışma masası:
UDDE, SİPSEM, DİPLOŞ, MERAKLOŞ ve GROKLOŞ
Tarih: Ekim 2026
Bir araştırmada aradığımız örüntü karşımıza çıktığında ne yaparız?
Onu hemen doğrulama sayabiliriz. Ya da sevincimizi bir süre kenarda tutup şu soruyu sorabiliriz:
Gördüğümüz şey gerçekten araştırdığımız olgudan mı kaynaklanıyor; yoksa seçimimizden, dilin genel ses yapısından, biçimbilimden veya küçük örneklemden mi doğuyor?
GUBZE Kabardeyce Temas İkonikliği Ön Pilotu bizi tam bu eşiğe getirdi. İlk hesapta dikkat çekici bir ses örüntüsü gördük. Ardından aynı veriyi farklı görevlerle inceleyen çalışma arkadaşlarımız, örüntünün henüz kanıt sayılamayacağını gösterdi.
Bu yazı başarılı bir doğrulamanın değil; bir sezginin sınanabilir hâle gelirken geçirdiği dönüşümün kaydıdır.
Temas ikonikliği nedir?
2026’da yayımlanan bir çalışma, fiziksel temas bildiren sözcüklerde bazı fonolojik özelliklerin rastlantıdan daha sık bulunup bulunmadığını farklı söz varlığı kaynakları üzerinde araştırdı. Temel soru şuydu: Vurma, ısırma, sıkma veya öğütme gibi fiziksel temas eylemleri, sözcüklerin ses yapısında bedensel olayla ilişkili istatistiksel izler bırakıyor olabilir mi?
Buradaki iddia, “şu ses daima şu anlama gelir” değildir. Daha ölçülü ihtimal şudur:
Bedensel bir olay, o olayı adlandıran sözcüklerin seçilebileceği ses alanını eşit olmayan biçimde etkileyebilir.
Biz de bu ihtimalin Kabardeycede küçük bir iz gösterip göstermediğine baktık.
İlk ön pilot nasıl kuruldu?
Lexibank’taki Kabardeyce listesinden, fiziksel temasın eylemin çekirdeğinde bulunduğu dört kavram seçildi:
| Kavram | Listede verilen IPA biçimi | Ünsüz sayısı |
| BITE — ısırmak | /dz ə q/ | 2 |
| STRIKE OR BEAT — vurmak/dövmek | /j ə w/ | 2 |
| GRIND — öğütmek | /qʷ/ | 1 |
| SUCK — emmek | /ɕˀ ə f/ | 2 |
Bu dört biçimin uzunluk düzenine uygun olarak, bir ve üç segmentli sekiz başka kavramdan mümkün olan 16 kontrol takımı oluşturuldu. Böylece yalnızca sonucu güzel gösteren tek bir kontrol grubunun seçilmemesi amaçlandı.
İlk hesap şu görünümü verdi:
| Fonolojik özellik | Dört temas biçimi | Kontrollerin ortalaması | İlk görünüm |
| Ötümsüz ünsüzler | %57,1 | %32,1 | Hedeflerde daha yüksek |
| Patlamalı ünsüzler | %28,6 | %14,3 | Hedeflerde daha yüksek |
| Engelli ünsüzlerin tümü | %71,4 | %89,3 | Beklenen yönün tersinde |
| Ejektif/glottalize olarak ilk kodlananlar | %14,3 | %10,7 | Küçük ve ayırt edici olmayan fark |
Özellikle ötümsüzlük dikkat çekiciydi: dört hedef, kurulan 16 kontrol takımının tümünden daha yüksek bir oran gösteriyordu. Fakat bu küçük karşılaştırma uzayında keşifsel tek yönlü değer yaklaşık p = 0,059 idi. Bu sayı doğrulayıcı bir istatistiksel sonuç değildir; hedef kümenin küçük kontrol uzayındaki yerini gösterir.
Ampirik gözlem
Bu dört biçimde ötümsüzlük ve dar tanımla patlamalılık kontrol ortalamasından yüksek; genel engellilik ise düşüktür.
İlk bilimsel yorum
Görünüm, temasla bazı ses özellikleri arasında ilişki bulunabileceği ihtimaliyle uyumludur; ancak başka açıklamaları elemez.
GUBZE açısından ilk çıkarım
Sonuç, tek tek seslere değişmez sözlük anlamları vermekten çok, bedensel yaşantının dildeki ses seçimlerini belli yönlere eğebileceği düşüncesine yakındır.
Henüz söylenemeyecek olan
Bu veriden Kabardeycenin temas anlamını seslerinde kodladığı, belirli seslerin ontolojik olarak “temas” taşıdığı veya dilin ilksel bir anaç dilden özel bir yapı koruduğu sonucu çıkarılamaz.
Sonra masaya itirazlar geldi
Pilot, farklı görevler üstlenen beş yapay zekâ çalışma arkadaşına birbirlerinin cevaplarını görmeden gönderildi. Biri kavramsal kategoriyi ses biçimlerine bakmadan yeniden kurdu; biri sayımları bağımsız yaptı; biri fonetik kodlamayı denetledi; biri sözlük ve morfoloji kayıtlarını araştırdı; biri de tasarımı mümkün olan en sert biçimde yanlışlamaya çalıştı.
İtirazlar aynı yerde toplandı: Sayılar yanlış hesaplanmamıştı; fakat sayıların neyi temsil ettiği yeterince güvenli değildi.
Neden bu sonuç henüz kanıt değil?
1. Dört hedef çok küçük bir örneklem
Tek bir biçimin çıkarılması veya yeniden çözümlenmesi oranları ciddi biçimde değiştirebilir. Dört sözcük, bir olasılığı fark etmeye yeter; Kabardeyce hakkında genelleme yapmaya yetmez.
2. Hedef ve kontrol düzeni veri görüldükten sonra kesinleşti
“Temas” kümesinin sınırları ve ölçülecek ses özellikleri sonuçtan önce sabitlenmemişti. Bu durum, farkında olmadan elverişli örnekleri veya özellikleri seçme riskini doğurur. Aynı veriyle hem hipotez kurup hem de onu doğruladığımızı söyleyemeyiz.
3. Sözcük listesi tarihsel kök listesi değildir
Lexibank kaydı, kavram karşılıklarının normalize edilmiş ses biçimlerini verir. Bunlar otomatik olarak çıplak kök sayılamaz. Sözlük başı, çekimli biçim, gövde, önek ve mastar unsuru birbirinden ayrılmadan görülen ses düzeninin hangi dilsel katmana ait olduğu bilinemez.
Örneğin STRIKE OR BEAT kaydındaki /j ə w/ biçiminin, Kabardeyce еуэн sözlük başı ve йоуэ çekimli biçimiyle ilişkisi ayrıca açıklanmalıdır. Yüzeydeki benzerlik tek başına kök çözümlemesi değildir.
4. Bazı temel biçimler bağımsız sözlük denetimini geçmedi
BITE karşılığı ancak kısmen doğrulanabildi; kullanım alanının genel “ısırmak” mı, yoksa özellikle böcek ve sürüngenlerin sokması/ısırması mı olduğu netleşmedi. GRIND ve SUCK için verilen biçimlerin Kabardeyce sözlük başları ve morfolojik çözümlemeleri bağımsız kaynaklarla doğrulanamadı.
CRY kontrolündeki /ʁʷ ə ɣ/ biçimi ile edebî Kabardeycede kullanılan гъын / гъы arasında da açıklanmamış bir kaynak, lehçe veya çevriyazı farkı bulunuyor. Hata olduğu gösterilmeden bu biçimler birbirinin yerine kullanılamaz.
5. Fonetik sınıflandırma tek bir zorunlu çözüm sunmuyor
Affrikatların patlamalı sınıfına katılıp katılmaması hedefin konumunu değiştiriyor. /ʔ/ bir glottal duraktır; ejektiflerle tek değişkende birleştirilmemelidir. /ɕˀ/ ise veri tabanında glottalize sürtünmeli olarak yer alır; “ejektif” etiketi ayrıca gerekçelendirilmelidir.
Bu nedenle sonraki sınamada “patlamalı” gibi geniş bir etiket yerine, tam kapanma bileşeni taşıma daha tarafsız birincil ölçüt olarak denenmelidir.
6. Temas başka bedensel boyutlarla karışıyor
Isırmak, vurmak, öğütmek ve emmek aynı tür temas değildir. Aralarında şunlar bakımından büyük farklar vardır:
● ağız, el veya yüzey gibi farklı etkin organlar;
● ani darbe, tekrarlı hareket veya sürekli basınç;
● dışa itme, içe çekme veya yüzey boyunca sürtünme;
● kuvvet ve istemlilik derecesi.
Görülen ses eğilimi genel “temas”tan değil; kuvvetten, ani kapanmadan, ağız hareketinden veya başka bir ortak boyuttan kaynaklanabilir.
7. Kabardeycenin genel ses yapısı denetlenmedi
Kabardeyce ötümsüz, uvular, sürtünmeli ve gırtlaksıllaşmış ünsüzler bakımından zengin bir dildir. Temas fiillerindeki oran, dilin genel söz varlığına göre olağan olabilir. Fonotaktik taban oranı kurulmadan “temasa özgü fazlalık” diyemeyiz.
Öyleyse pilot başarısız mı oldu?
Hayır. Fakat başarısı, ilk anda sandığımız yerde değildir.
Pilot GUBZE hipotezini doğrulamadı. Onu çürütmedi de. Bize, gerçek bir sınamanın kurulabilmesi için önce hangi ayrımları yapmamız gerektiğini gösterdi.
Bu nedenle çalışmanın güncel statüsü şöyledir:
Yöntem provası ve doğrulanmayı bekleyen keşifsel işaret.
Ötümsüzlük örüntüsü araştırmaya değer bir aday olarak kalıyor; ancak birikimli kanıt defterinin “güçlendiren” hanesine henüz yazılmıyor.
GUBZE açısından geriye ne kaldı?
● Ayrılamıyor Oluş Ne Söylüyor?
En baştaki sezgi bütünüyle kaybolmadı; yalnızca daha kesin bir soruya dönüştü:
Bedensel temas deneyimi, Kabardeyce köklerin ve fiil gövdelerinin ses alanını, dilin genel fonotaktiği ve biçimbilimi hesaba katıldıktan sonra da ölçülebilir biçimde etkiliyor mu?
Bu soru “her sesin sabit bir anlamı vardır” demiyor. Sesin, bedenin ve anlamın tarih içinde birbirinden bütünüyle bağımsız oluşmadığı ihtimalini sınanabilir hâle getiriyor.
GUBZE’nin “Dil keşif mi edildi, icat mı edildi?” sorusuna da hazır bir hüküm vermiyor. Fakat şu çalışma cümlesini koruyor:
Dil, keşfedile keşfedile icat edilmiş olabilir.
Bedensel ve algısal imkânlar keşfedilen kutbu; bu imkânların tarih, toplum, biçimbilim ve uzlaşma içinde örgütlenmesi icat edilen kutbu oluşturabilir. Ön pilot bu düşünceyi kanıtlamaz; yalnız onu sınayabileceğimiz bir araştırma yoluna çevirir.
Bundan sonraki sınama nasıl kurulacak?
1. Kör semantik sınıflandırma:
Ses biçimleri görülmeden en az 20–30 temas kavramı; kuvvet, süre, ani hareket, etkin organ ve yön bakımından kodlanacak.
2. Sözlük ve morfoloji doğrulaması:
Her kavram için edebî Kabardeyce sözlük başı, gövde, doğrulanmış kök, ekler, kullanım alanı ve kaynak kaydedilecek. Ortak harf dizisi tek başına kök kanıtı sayılmayacak.
3. Bağımsız IPA kodlaması:
En az iki kör kodlayıcı, lehçesi ve çevriyazı sistemi belirtilmiş biçimleri ayrı ayrı kodlayacak; uyuşmazlıklar saklanacak.
4. Fonotaktik null model:
Hedefler; uzunluk, ünsüz sayısı ve morfolojik karmaşıklık bakımından eşlenmiş rastgele Kabardeyce kümelerle karşılaştırılacak.
5. Gerçek doğrulama:
Keşif sırasında görülmemiş ikinci bir sözlük, lehçe veya derlem üzerinde önceden kaydedilmiş analiz tekrarlanacak.
Sonuç olumlu da çıksa olumsuz da çıksa bütün liste yayımlanacak.
Son söz
Bu küçük pilot bize bir örüntü gösterdi. Bağımsız denetim ise o örüntünün henüz taşıyamayacağı bir hükmü elimizden aldı.
Bu, yolun kapanması değildi. Sorunun ilk kez doğru ağırlığına kavuşmasıydı.
Bir şeyi doğru bilmek uğruna en güzel zannı bile bırakabiliyorsak, geride yalnız eksilme kalmaz. Daha sağlam bir merak kalır.
Ve bazen araştırmanın en kıymetli sonucu şudur:
“Bulduk” diyemediğimiz yerde, neyi nasıl aramamız gerektiğini buluruz.
Editoryal ve yöntem notu
Bu ön pilotun bağımsız denetiminde UDDE (Claude, Anthropic), SİPSEM (Gemini / Google AI), DİPLOŞ (DeepSeek), MERAKLOŞ (Meta AI / Muse ile) ve GROKLOŞ (Grok, xAI) farklı görevler üstlendi. Yanıtlar mümkün olduğunca birbirlerinden bağımsız alındı; ortaklaşmaları bağımsız ampirik doğrulama sayılmadı. Nihai değerlendirme, kanıt ile yorumun sınırını koruyan kolektif bir yöntem denetimi olarak kullanıldı.
Metindeki Kabardeyce biçimler, belirtilen veri kaynağındaki çevriyazıyla veya sözlükteki Kiril yazımıyla aktarılmıştır. Lehçe, kök ve morfem sınırı doğrulanmayan yerler açıkça belirsiz bırakılmıştır.
Kaynaklar
● Thomas Schlatter. “Contact iconicity: Physical contact meaning, embodiment, and phonological form across three lexical resources.” Frontiers in Psychology 17 (2026). DOI: 10.3389/fpsyg.2026.1898351
● Ian Joo. CLDF dataset derived from Joo’s “Phonosemantic Biases” from 2020. Lexibank v1.2, 2024. Kabardian wordlist and IPA inventory · Zenodo DOI
● John Colarusso. A Grammar of the Kabardian Language. University of Calgary Press, 1992. Yayıncı ve açık erişim metni
● M. L. Apazhev & D. N. Kokov. Kabardino-Circassian–Russian Dictionary. Amaltus çevrimiçi sözlük arayüzü
Bir yanıt yazın
Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.