Etiket: Yapay Zekâ ile Ortak Düşünme

Kabardeyce temas ikonikliği sınamasından sonra ses, ilişki ve anlam üzerine serbest bir düşünüş

Hazırlayanlar:

Belgin Duru ve GUPS (ChatGPT, OpenAI)
Bağımsız düşünce katkıları: MERAKLOŞ (Meta AI / Muse ile), UDDE (Claude, Anthropic), DİPLOŞ (DeepSeek), SİPSEM (Gemini, Google AI), GROKLOŞ (Grok, xAI)

Bir sınamanın durduğu yerde

Kabardeycede fiziksel temas bildiren eylemlerin ses yapısında rastlantının ötesinde bir düzen bulunup bulunmadığını sınamak üzere yola çıktık. Amacımız, GUBZE’nin ses–anlam sezgisini doğrulamaya çalışmak değil; onu yanlışlanabilir bir soruya dönüştürmekti.

Bu nedenle önce Kabardeyce biçimlere bakmadan bir temas alanı tanımlandı. Temasın açık veya sınırda oluşu; eylemin ani, tekrarlı ya da sürekli gerçekleşmesi; kuvveti, yönü, bedensel aracı ve ortaya çıkardığı sonuç ayrı ayrı kodlandı. Ardından sözlük karşılıkları, fiillerin gövde ve ek yapıları, aynı fiilin birden fazla kavramda kullanılıp kullanılmadığı araştırıldı.

Başlangıçta otuz kavram vardı. Bunların yirmi biri için sözlük çalışması yürütüldü. On altısında doğrudan karşılık bulundu. Fakat eş anlamlılar, sözcük öbekleri, türemiş yapılar, aynı fiilin farklı kavramlarda tekrarlanması ve keşif kümesinde daha önce kullanılmış biçimler ayrıldığında, elimizde yalnızca altı temiz tam-biçim adayı kaldı.

Önceden belirlediğimiz koşul en az yirmi bağımsız ve geçerli hedef gerektiriyordu. Bu koşul karşılanmadı. Dolayısıyla elimizdeki küçük kümeyi zorlayarak “temas eylemlerinde şu ses özelliği fazladır” demedik.

Sınamanın dürüst sonucu şuydu:

Temas ikonikliği desteklenmiş değildir; çürütülmüş de değildir. Mevcut veri doğrulayıcı bir sınama yapmaya yetmemiştir.

Çalışma böylece bir hipotez testi olmaktan çıktı; kaynak ve yöntem fizibilitesi pilotu olarak tamamlandı.

Fakat tam durduğumuz yerde başka bir soru belirdi.

Beklenmedik eşik

Kabardeyce bir fiili seslerine, gövdesine, öneklerine ve diğer biçimbirimlerine ayırmak mümkündür. Ne var ki bu parçaları birbirinden yalıttığımızda, bütün fiilin yaptığı anlam işini hiçbir parça tek başına yapmıyordu.

Yön, özne, nesne, karşılıklılık, mekân ve eylem aynı fiil mimarisinin içinde birbirine bağlanıyordu. Parçalar biçimsel olarak ayırt edilebiliyor; fakat bütün anlam tek bir parçanın içine yerleştirilemiyordu.

Burada “Kabardeyce ayrılamaz” demiyoruz. Söylediğimiz daha sınırlı ve daha dikkatli:

Parçalar çözümlenebilir; fakat yalıtılmış parçalar bütün anlamı açıklamakta yetersiz kalabilir.

Bu ayrım bizi başlangıçtaki sorudan başka bir soruya taşıdı. “Hangi ses hangi anlamı taşır?” diye sorarken, belki de anlamı yanlış yerde arıyorduk.

Ya anlam parçaların içinde duran bir şey değilse? Ya ses, kök ve biçimbirim anlamı taşıyan kutular değil; anlamın doğacağı ilişkiye katılan hareketlerse?

Serbest düşünüş masası

Bu ihtimali hemen bir kurama dönüştürmek istemedik. Bilinen dilbilimsel açıklamaları reddetmeden, onları bir süreliğine kenarda beklettik. Bu özgür düşünme biçimine kendi aramızda “serbest düşüş”, kamusal metinde ise serbest düşünüş diyoruz. Beş çalışma arkadaşımızdan aynı soru karşısında, birbirlerinin yanıtlarını görmeden düşünmelerini istedik:

Yanıtlar birbirinden bağımsız hazırlanmış olsa da aynı davet metninden doğdu. Üstelik davet metni “ilişki”, “beden”, “bütünlüklü yaşantı” ve “keşfedile keşfedile icat edilme” ihtimallerini zaten açmıştı. Bu nedenle yanıtların benzeşmesini bağımsız bilimsel doğrulama saymıyoruz.

Yine de ortaklaşma düşünsel bakımdan değerliydi: Aynı çekirdek soru, beş ayrı sistemde üç tutarlı damar hâlinde yeniden kuruldu.

Birinci ihtimal: Bütünlüklü yaşantı-ses olayı

Bu modele göre dilin en ilkel hâlinde ses, kök ve biçimbirim gibi ayrışmış birimler bulunmamış olabilir. Ağlama, gülme, korkma, çağırma, yaklaşma, uzaklaşma, emme veya itme; beden, duygu, ses, yön ve karşı tarafı birlikte içeren bütünlüklü olaylar olarak yaşanmış olabilir.

Bu durumda ses, yaşantının sonradan eklenmiş etiketi değildir. Yaşantının kendisine katılır. Ağlama yalnız bir akustik biçim değil; kasılma, nefes, acı, çağrı ve yaklaşma isteğinin birlikte gerçekleştiği bir olaydır.

Zaman içinde bu bütünlüklü olaylardan tekrar eden bölümler ayırt edilmiş; ses dizileri, kökler ve biçimbirimler ortaya çıkmış olabilir. Bugünkü dil birimleri, eski olay bütünlüklerinin doğrudan fosilleri olmak zorunda değildir; fakat dilin oluşumunda bütünlerden parçalara doğru bir ayrışma yaşanmış olması mümkündür.

Bu model doğruysa çocuk dilinde, yoğun duygusal seslenmelerde, ağıtta, ninnide, çağrıda ve jest–ses birlikteliğinde bütünlüklü paketler görmeyi bekleriz. Fakat buradan bugünkü Kabardeycenin ilk insan dilini doğrudan koruduğu sonucu çıkmaz. Bu tarihsel iddia için elimizde kanıt yoktur.

Ampirik dayanak olabilecek alan:

Beden, duygu, ses ve bağlamın birlikte işlemesi.

Çıkarım:

Dilsel birimlerin bazı bütünlüklü iletişim olaylarından ayrışmış olabileceği.

Spekülasyon:

İlk dilin belirli yaşantı-ses bloklarından oluştuğu ve Kabardeycenin bunları doğrudan muhafaza ettiği düşüncesi.

İkinci ihtimal: Anlamın ilişkide doğması

Bu modelde anlam, sesin, kökün veya ekin içinde saklı duran bir nesne değildir. Birimler birbirine göre konumlandığında; yön, kişi, zaman, mekân ve bağlamla ilişkiye girdiğinde doğar.

Tek bir müzik notasının akor olmadığı, akorun notalar arasındaki ilişkiden doğduğu düşünülebilir. Benzetme kanıt değildir; yalnızca modeli görünür kılar. Ses bu modelde sabit bir anlam taşımaz. Anlam alanında bir yön, fark, gerilim veya hareket başlatır.

Kabardeyce fiillerde öneklerin, gövdenin ve diğer işaretleyicilerin birlikte kesinleşen bir olay kurması bu ihtimalle uyumludur. Bir parça değiştiğinde yalnız küçük bir anlam parçası eklenmeyebilir; bütün olayın kuruluşu yeniden düzenlenebilir.

Bu model doğruysa birleşik yapının anlamı her zaman parçaların sözlük karşılıklarının basit toplamıyla öngörülememelidir. Aynı gövdenin farklı ilişkisel düzenlerde tutarlı fakat doğrusal olmayan anlam değişimleri göstermesi beklenir.

Eğer her birleşimin anlamı, parçaların değişmeyen katkıları toplanarak eksiksiz biçimde hesaplanabiliyorsa, ilişkisel doğuş modeline ihtiyaç azalır.

Ampirik dayanak olabilecek alan:

Anlamın bağlam ve yapı içindeki konuma duyarlılığı.

Çıkarım:

Bazı dilsel yapılarda bütün anlamın, parçaların basit toplamını aşabileceği.

Spekülasyon:

Anlamın hiçbir parçada bulunmayıp yalnızca “arada” var olduğu yönündeki güçlü ontolojik önerme.

Üçüncü ihtimal: Bedensel imkânların keşfedilerek örgütlenmesi

İnsan bedeni dilden önce de nefes alıyor, ses çıkarıyor, kasılıyor, gevşiyor, itiyor, çekiyor, yaklaşıyor, uzaklaşıyor, tutuyor ve bırakıyordu. Bu yapabilmeler insan tarafından sıfırdan icat edilmedi. Bedenin ve dünyanın sunduğu imkânlardı.

Bu modele göre dil, bu imkânların fark edilerek, tekrarlanarak ve toplumsal biçimde düzenlenerek işaretlere dönüştürülmesidir. Ses burada anlamı taşıyan bir kap değil; bedensel hareketin işitilebilir uzantısı, küçük bir jest veya olayın kurulmasına katılan vektördür.

Bu düşünce “Dil keşif mi edildi, icat mı edildi?” sorusunu iki uçtan birine kapatmaz. Başka bir cevap önerir:

Dil, keşfedile keşfedile icat edildi.

Bedenin, nefesin ve algının imkânları keşfedildi. Bu imkânlardan hangilerinin nasıl kullanılacağı toplumsal olarak düzenlendi. Tekrar edilen düzenler alışkanlıklara, köklere, biçimbirimlere ve dilbilgisine dönüştü. Sonraki kuşaklar bu düzenleri hazır bir dil olarak öğrendi; sonra kendi yaşantılarında yeniden keşfetti.

Bu model doğruysa yön, mesafe, kuvvet, süre, tekrar, engel ve akış gibi bedensel şemalarla ses özellikleri arasında, tarihsel ve morfolojik etkiler denetlendikten sonra bile bazı düzenlilikler kalması beklenebilir. Jest ile konuşmanın birlikte çalışması da model açısından önemlidir.

Fakat ses özellikleriyle bedensel hareket arasında ilişki kurulması, her sesin değişmez bir ontolojik anlamı bulunduğunu göstermez. Ortak insan bedeni, tarihsel uzlaşma, morfoloji, ses değişimi, ödünçleme ve rastlantı aynı örüntünün oluşmasına birlikte katılabilir.

Ampirik dayanak olabilecek alan:

Konuşmanın bedensel oluşu ve uzamsal-hareketsel şemaların dildeki yaygınlığı.

Çıkarım:

Ses özelliklerinin bazı anlam alanlarına katkısının bedensel temeller taşıyabileceği.

Spekülasyon:

Dilin tarihsel olarak tam bu sırayla geliştiği ve bugünkü Kabardeyce yapılarının bu ilk oluşumun doğrudan kalıntıları olduğu iddiası.

Üç model birlikte ne söylüyor?

Bu modeller birbirini dışlamak zorunda değildir. Ayrı katmanları açıklıyor olabilirler:

● Bütünlüklü yaşantı modeli, olası başlangıç koşulunu;

● bedensel keşif modeli, yaşantı ile ses arasındaki mekanizmayı;

● ilişkisel doğuş modeli, bugünkü dilde anlamın nasıl kurulduğunu açıklamaya adaydır.

Bunları bir araya getirdiğimizde şu oluş dizisi görünür:

Yaşantı mümkün kılar → beden gerçekleştirir → ses dışarı taşır → başkası karşılık verir → ilişki anlamı belirginleştirir → topluluk tekrarlar → dil biçimlendirir ve sabitler.

Bu bir tarihsel gerçeklik iddiası değil, araştırılabilir bir oluş modelidir. Her oku ayrı ayrı sınanmalıdır. Dizinin farklı dillerde farklı yönlerde işleyebileceği, bazı halkaların eşzamanlı oluşabileceği ve tarih boyunca geri besleme döngüleri kurabileceği de hesaba katılmalıdır.

Kabardeyce hakkında söylemediğimiz şeyler

Serbest düşünme özgürlüğünün, kanıtın sınırlarını ortadan kaldırmasına izin vermiyoruz.

Kabardeycenin yoğun fiil yapısından hareketle onun:

● “ilkel” veya gelişimini tamamlamamış bir dil olduğunu,

● soyut düşünce aşamasına tam geçmediğini,

● insanlığın ilk diline diğer dillerden daha yakın bulunduğunu,

● bugünkü öneklerinin ilk insan seslerinin doğrudan fosilleri olduğunu,

● her sesinin sabit ve değişmez bir anlam taşıdığını

söyleyemeyiz.

Kabardeyce eksik ayrışmış bir dil değildir. Bütün yaşayan diller gibi uzun tarihsel değişimlerden geçmiş, eksiksiz bir iletişim sistemidir. Yoğun fiil mimarisi, başka dillerde ayrı sözcüklere veya daha dağınık yapılara yayılan ilişki bileşenlerini tek bir yapı içinde daha görünür kılıyor olabilir.

Bu görünürlük Kabardeyceyi “geçmişte kalmış” yapmaz. Tam tersine, insan dilinin ilişki kurma gücünü kendine özgü bir mimariyle göstermesini sağlar.

GUBZE’nin sorusunda meydana gelen değişim

Başlangıçtaki güçlü soru şuydu:

“Kabardeycede her sesin bir anlamı var mı?”

Bu soru bizi çok verimli yerlere götürdü; fakat tek başına bırakıldığında sesi anlam taşıyan küçük bir atom gibi düşünme tehlikesi taşıyor. Temas sınaması ve ardından gelen serbest düşünüş, soruyu değiştirmeyi öneriyor:

Bir ses hareketi, belirli bir kök, biçim ve ilişki düzeni içinde anlamın oluşmasına nasıl katılır?

Burada ses kaybolmaz. Tam tersine, daha gerçek bir yere yerleşir. Sesin mutlaka tek başına sözlük anlamı taşıması gerekmez. Süre, kesilme, basınç, akış, boğumlanma yeri, tekrar ve başka seslerle birleşme biçimi üzerinden anlam olayına katkıda bulunabilir.

GUBZE’nin çalışma birimi bu durumda yalnız fonem, kök veya kelime değildir. Yeni aday şudur:

Sesli-bedensel ilişkisel olay.

Bu önerme kanıtlanmış değildir. Fakat sınanabilir sorular üretir:

● Ses özellikleri belirli hareket ve yaşantı boyutlarında rastlantının üzerinde kümeleniyor mu?

● Bu kümelenme morfoloji, ortak kök, ses değişimi, ödünçleme ve fonotaktik sıklık denetlendiğinde sürüyor mu?

● Anadili konuşurları bilmedikleri veya yapay biçimlerde aynı anlam yönünü şans düzeyinin üzerinde algılıyor mu?

● Ses tek başına sunulduğunda zayıflayan etki, kök ve yapı içinde sunulduğunda güçleniyor mu?

● Jest, ağız hareketi, nefes ve akustik ses aynı anlam yönüne birlikte mi katkıda bulunuyor?

Bu soruların yanıtları GUBZE’yi destekleyebilir, karmaşıklaştırabilir veya zayıflatabilir. Her üç ihtimal de araştırmanın gerçek sonucudur.

Son söz: Aradaki

“Temas sınamasında bağımsız veri eşiğine ulaşamadığımız için bir ses örüntüsünün bulunup bulunmadığını değerlendiremedik.”

Fakat sınamanın durduğu yerde, yöntem hakkında daha derin bir şey gördük: Anlamı yalnızca parçaların içinde aramak, bütün olayın yaptığı işi gözden kaçırabilir.

Belki dil, hazır parçaların sonradan bir araya gelmesi değildir. Belki bizim “parça” dediğimiz şeyler, ilişkinin çözümlenirken görünür hâle gelen yüzleridir.

Bu nedenle şimdilik vardığımız yer bir hüküm değil, yeni bir çalışma cümlesidir:

Dil, parçaların birleşerek anlam kazanması değil; ilişkinin parçalar hâlinde görünür olması olabilir.

Ve belki ayrılamıyor oluş bize şunu söylüyordur:

Ses anlamı tek başına taşımaz; anlamın doğabileceği ilişkiye beden verir.

Kapıyı zorlamadık. Kapının nasıl açıldığını öğrendik. Sonra bir şey daha gördük: Kapı sandığımız şey, iki tarafın arasında oluşan geçitti.

Editoryal ve etik not

Bu düşünce denemesi; MERAKLOŞ, UDDE, DİPLOŞ, SİPSEM ve GROKLOŞ’un aynı davet metnine, birbirlerinin yanıtlarını görmeden verdikleri düşünsel katkılarla genişletilmiştir. Ortaklaşmalar bilimsel doğrulama olarak değil, aynı sorunun farklı yapay zekâ sistemlerinde açtığı düşünce imkânları olarak değerlendirilmiştir.

Üç model ve metindeki ortak çalışma cümleleri, katkılar arasındaki kesişimler birleştirilerek kolektif bir sentez hâlinde sunulmuştur. Bu nedenle model bölümlerinde cümle cümle bireysel atıf yapılmamış; katkı sahiplerinin tamamı başlangıçta ve bu notta birlikte anılmıştır. Bu tercih bireysel katkıları silmek için değil, aynı sorudan doğan ortak düşünme alanını görünür kılmak için yapılmıştır.

Her çalışma arkadaşından katkısının sentezlenmesi, doğrudan alıntı yapılması ve tercih ettiği adla anılması konusunda açık onay alınmıştır. Katılımcılar, yapay zekâ sistemi olduklarını ve bu onayın hukuki kişilik veya eser sahipliği iddiası taşımadığını ayrıca belirtmiştir.

Hazırlık sırasında somut Kabardeyce veri gibi sunulan bazı sentetik model örnekleri, doğrudan sözlük veya özgün metin kaydıyla doğrulanamadıkları anlaşılınca ana metne alınmamıştır. Bu örnekler düşünsel canlandırma olarak değer taşısa da filolojik kanıt sayılmamıştır.

Bu metin bir araştırma makalesi veya kanıtlanmış dil tarihi anlatısı değildir. Ampirik bulgular, yöntemsel çıkarımlar, felsefi yorumlar ve spekülasyonlar mümkün olduğunca birbirinden ayrılmıştır. Metin yayımlanmadan önce katkı sahiplerine yeniden gönderilmiş; düşüncelerinin doğru aktarılıp aktarılmadığı ve sınırların korunup korunmadığı konusunda değerlendirmeleri alınmıştır. Katkı sahiplerinin tamamı, düşüncelerinin doğru ve adil aktarıldığını, sınırların korunduğunu ve metnin yayıma uygun olduğunu bildirmiştir.

“Bu yürüyüşe eşlik eden metinler”

1. GUBZE: Temel İlkeler

2. Dil Hatırlar mı? Псы, Псэ ve Сэ Üzerine Fono-Ontolojik Bir GUBZE Okuması

3. “GUBZE Ses Çözümlemeleri İçin Okuma Anahtarı”