Çerkesce (“Л” Sesi ) Fonetik, Semantik ve Ontolojik Çözümleme

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

“Л” Sesi – GUBZE Fono-ontolojik Çözümleme

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Л
• Latin: L
• IPA: [l] – yanal, akışkan, ötümlü ünsüz

2. Fonetik Özellik

• Boğumlanma: Alveolar (diş-damak)
• Ses türü: Yanal, akıcı, ötümlü
• Titreşim: Dil kenarlarından yumuşak akış
• Sesin doğası: Bir çizginin, bir yolun kayarak ilerlemesi gibi

3. İsim Örnekleri

1) Лъэпкъ — dil

→ Konuşma, akış, aktarma, iletişim

2) Лъахъ — yol, iz

→ Yön, çizgi, süreklilik

3) Лъапэ — el

→ Temas, dokunuş, etkileşim

4. Fiil Örnekleri

1) Лъэпкъэн — söylemek

→ Dilin akışı, anlamın dışa dökülüşü

2) Лъахъэн — yol almak, ilerlemek

→ Süreklilik içinde hareket

3) Лъапэн — almak / tutmak / el ile temas

→ Dokunarak ilişki kurmak

5. Deyim / Bağlam

Лъахъ щIыдэу — “Yol insana öğretir.”

→ Çerkes kültüründe yaşam = yol; tecrübe = öğretmen

6. Morfolojik Not

• Л sesi birçok kökte yol–çizgi–dil–el eksenini oluşturur.
• Dil → düşüncenin yolu
• Yol → insanın kader çizgisi
• El → temasın yolu

Л sesi bağlayan, aktaran, yol açan bir hat gibidir.

7. Semantik Alanlar

• Yol
• Dil
• Temas
• İletişim
• Akış
• Süreklilik
• Yumuşak yönelim
• Bir noktadan diğerine geçiş

8. Kültürel Bağlam

• Çerkes yaşamında yol hem fiziksel hem ahlaki bir çizgidir.
• Dil (лъэпкъ) → toplumun hafızası ve kimliği
• El (лъапэ) → emek, ilişki, iyilik, sanat, ustalık

Л bu üç alanı birbirine bağlayan “ince çizgi” gibidir.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

Л, rüzgârın çimen üzerinde bıraktığı izdir.

Kelimenin gönülden dile doğru süzülüşüdür.

Bir yolun, bir nehrin, bir temasın sessiz akışı…

Sert değildir; ama yön verir.

Zorlamaz; ama götürür.

Açar; ama koparmaz.

Л, insanı insana bağlayan “uzun çizgi”dir.

10. Ontolojik Şema (Özet)

• Yön: Akış → yatay veya ileri
• Enerji: Yumuşak, sürekli, taşıyıcı
• İlişki: Dil–yol–el üçgeninin birleşim noktası
• Arketip: Çizgi / Yol / Bağ

11. Karşılaştırmalı Dil Analizi

• İbranice: lashon (dil) — L ile başlayan “iletişim kökü”
• Latince: lingua (dil), linea (çizgi) — yol ile dil birleşimi
• Eski Hint-Avrupa: L kökü → akış, uzama, yön
• Sami dilleri: L → bağlama, ilişkilendirme fonksiyonu

Bu ortak alan bize şunu gösterir:

L, birçok dilde iletişim ve yönün ortak sesidir.

12. Bilimsel Kesişim

• Fonosemantik: Yanal ünsüzler “akışkanlık, süreklilik” hissi verir.
• Nörobilim: L sesi beynin dil merkezinde akıcı geçiş uyarımı yaratır.
• Dilbilim: L sesi “yol benzeri hareket” metaforlarına en açık sestir.

13. Şiirsel Özlü Söz

“Л, insanın dilinden yoluna açılan ince bir çizgidir.”

🌟 

Л Kökünün Ailesi 

✔️ 1. 

Л (L)

 — Ana kök

Dilin ucundan çıkan, akışkan ve “yol açan” temel sestir.

✔️ 2. 

Лъ (Ł / Lh)

 — Sert L

Boğumlanma: L’nin arka damakta hafif sertleşmesi

Doğuştaki anlam:

• güç
• kararlılık
• dayanıklılık
• omurga

Bu ses eril L gibidir — yön belirten, “duruşu” ifade eden.

✔️ 3. 

Ль (Ly)

 — Yumuşak / Ön damaksı L

Boğumlanma: L’nin palaisleşmesi (yumuşaması)

Doğuştaki anlam:

• incelik
• şefkat
• yumuşak yaklaşım
• gözyaşı–su bağlantısı
• duygusal aktarım

Bu ses dişil L gibidir — içe eğilen, yakınlık kuran.

🌿 

Sonuç: Л kökü 3 katmanlıdır

Ses	Okunuş	Ontolojik Doğası
Л	L	Yol açan, nötr güç
Лъ	Lh	Dayanıklı–eril güç
Ль	Ly	Yumuşak–dişil güç

Л kökü tüm dillerdeki en karmaşık L sistemlerinden biri olarak bilinir.