“С” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme
Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.
Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.
Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.
1. Harf Karşılıkları
- Kiril: С
- Latin: S
- IPA: [s]
2. Fonetik Özellikleri
- Boğumlanma yeri: Diş–damak (alveolar)
- Tür: Sürtünmeli, ötümsüz
- İnce, uzun, çizgisel
3. İsim Örnekleri
✔
Сы (sı)
—
Et, beden, madde
✔
Сэкъ (seq’)
—
Yolun yan kısmı / kenar / yan yön
✔
Сэдагъу (sedagu)
—
Toz, ince parçacıklar
“С” sesi;
ince olan, çizgisel olan, kenarda olan, bölünen, ayrılan şeylerde yoğun görünür.
4. Fiil Örnekleri
✔
Сэгъэн (seg’en)
—
Ayırmak, bölmek
✔
Сэн (sen)
—
Geçmek, sürmek (seyrek anlamda)
✔
Сэхуэн (seħuən)
—
Süzmek / eleyerek geçirmek
Üçü de ince hareket, çizgisel ayrım, akış içeriyor.
S sesi tam olarak bunu anlatır zaten.
5. Deyim / Bağlamsal Kullanım
Сэгъу къыщIэм — “Ayrımın sesi / bölünmenin izi”
Sesi uzun, ince, ayırıcı bir çizgi gibi tarif eder.
6. Morfolojik Çözümleme
S sesi köklerde:
- ince
- çizgisel
- ayırıcı
- hafif
- kenarda
- sınır oluşturan
bir hareketi temsil eder.
7. Semantik Alanlar
- İncelik
- Sınır – kenar
- Ayırma – bölme
- Süzme – geçirme
- Madde – bedenin ana malzemesi
8. Kültürel Bağlam
Çerkes dilinde “С” sesi genellikle:
- sınırları,
- bölünmeleri,
- ince hareketleri,
- maddenin saf parçacıklarını
ifade eden bir sestir.
Doğa unsurlarında da hep ince – çizgisel – hafif olanlar bu sesle başlar.
9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme
“С”, bir bıçağın kenarı gibi ince,
bir rüzgârın keskin geçişi gibi sessiz,
bir çizginin dünyayı ikiye ayırışı gibi berraktır.
S:
Sınır çeker.
Ayırır.
Büyüklüğü inceltir.
Sessizliğin en ince çizgisidir.
10. Ontolojik Şema / Özet
- Yön: İnce bir çizgi boyunca
- Salınım: Sürünerek, akışkan
- İlişki: Ayırma – sınır – incelik
Form → Çizgi → Sınır → İncelik
11. Karşılaştırmalı Analiz
- Latince subtilis → ince
- Latince secare → kesmek
- Sanskrit saras → akışkan, ince
- Proto-Indo-European sek- → kesmek, ayırmak
Hepsi “ince–ayırıcı” teması.
12. Modern Bilimle Kesişme
- Fonosemantik: İnce frikatifler hafiflik ve çizgisel algı yaratır.
- Nörobilim: S sesi sakin ama uyanık bir dikkat oluşturur.
13. Şiirsel Özlü Söz
“С, dünyanın ince çizgisini çizen sessiz bir bıçaktır.”
Bir yanıt yazın