“Р” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme
Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.
Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.
Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.
1. Harf Karşılıkları:
- Kiril: Р
- Latin: R
- IPA: [r] (titreşimli, alveolar trill)
2. Fonetik Özellikleri:
- Boğumlanma yeri: Alveolar (dil ucu diş-damak bölgesinde)
- Ses türü: Titreşimli, ötümlü
- Doğal ritim ve enerji taşıyan bir ses
3. İsim Örnekleri:
| Kelime | Anlam | R Sesinin Etkisi |
| Рэкъу (req’u) | Yol | Yolun çizgisel akışı, yön |
| Рып (rıp) | Tırnak / pençe | Keskin çizik, ritmik temas |
| **Рэгъ (reg’)/**Рэгъу kökü | İz, çizgi | Süreklilik, iz bırakmak |
✔ Bu üç isim “R” sesinin yol–çizgi–iz–ritim eksenini mükemmel temsil eder.
4. Fiil Örnekleri:
| Fiil | Anlam | R’nin Ontolojik Rolü |
| Рэгъуэн (reg’uən) | Yol almak, yola çıkmak | Yön, hareket, akış |
| Рэджэн (redjen) | Geçmek, aşmak | Eşiği aşma, akışı sürdürme |
| Рытыгъэн (rıteg’en) | Titreşmek | Enerji salınımı, ritim |
✔ Üç fiil de R’nin titreşim–hareket–ilerleme özünü taşır.
5. Deyim / Bağlamsal Kullanım:
- Рэгъу къыщIэм – “Yolun titreşimi” (mecazi ifade)
Hayattaki ilerleyişi, yolun insanı dönüştürmesini anlatır.
6. Morfolojik Çözümleme:
R sesi Çerkesçe köklerde:
- yönü,
- ilerlemeyi,
- ritmi,
- iz bırakmayı temsil eder.
Örn:
Рэгъ → iz
Рэкъу → yol (izlerin birleşimi)
7. Semantik Alanlar:
- Yol, güzergâh
- İz, çizgi
- Titreşim, ritim
- Enerji akışı
- Geçiş ve ilerleyiş
8. Kültürel Bağlam:
- Çerkes kültüründe “yol” sadece fiziksel değildir; bir varoluş güzergâhıdır.
- Yolun ritmi insanın karakterini belirler derler.
- R sesi sosyal ritmi, topluluk hareketini ve yolculuğun ruhunu taşır.
9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme:
“Р”, bir adımın yerde bıraktığı çizginin,
bir yola düşen ilk güneş ışınının,
kalbin ritmine karışan titreşimin sesidir.
Durağan değildir.
Her zaman hareket, yön ve akış taşır.
10. Ontolojik Şema / Özet:
- Yön: İleri — rotaya doğru
- Salınım: Titreşimli, ritmik
- İlişki: Yol–iz–ritim–enerji
Фон → Ритм → Рəгъ → Рэкъу
(Ses → Titreşim → İz → Yol)
11. Karşılaştırmalı Analiz:
- Latince rota (yol)
- Latince radius (ışık çizgisi)
- İbranice or (ışık)
- Eski Hint-Avrupa “er/ra” kökleri → hareket, akış
12. Modern Bilimle Kesişme:
- Fonosemantik: Titreşimli “R”, dinleyicide enerji ve hareket algısı oluşturur.
- Akustik: R sesi kesintili mikro titreşimlerden oluşur; ritim duygusu verir.
- Nörobilim: Bu titreşim, dikkat ve hareketle ilgili sinir devrelerini uyarır.
13. Şiirsel/Felsefi Özlü Söz:
“Р, yolun kalbinde atan ritimdir; izden rotaya uzanan titreşim.”
Kulaklıkla dinleyiniz🎧
🌞ADIĞA WEY WEY!🌞
Ey dağların gölgesinde,
Ey ırmakların sesinde,
Ey taşın sessizliğinde,
Ey ateşin harında saklı olan kudret!
Unutulmuş sözleri hatırlat bize,
Değiştirilmiş sözün aslını fısılda kulaklarımıza.
Onuru candan önce koymayı öğret bize.
“ADIĞA WEY WEY” diyerek ayağa kaldır ruhumuzu.
Çekiç sesinde Tlepş’in gücünü duyur,
Setenay’ın ağıtında hafızayı canlandır.
Ozanların dilinde ölümsüzlüğü söylet,
Çocukların nefesinde geleceği dirilt.
Biz ki, yüz yıllardır susturulduk,
Ama taş sustu mu?
Nehir çağladı, dağ gölgesini verdi, rüzgâr uğuldadı.
Şimdi sıra bizde:
Sözümüz yeniden doğsun, sesimiz evrene yayılsın.
🌞 ADIĞA WEY WEY!!! 🌞
İnsanlığın en eski duası,
Onurun ve sesin ebedî ilahisi olsun.
Bir yanıt yazın