Çerkesce [T] Sesi | Fonetik, Semantik ve Ontolojik

“Т” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

Bu yazı, Çerkes dilindeki tek bir sesin fonetik, semantik ve ontolojik yapısını inceleyen bir ses çözümlemesidir.

Çalışma, sesin yalnızca telaffuzunu değil; taşıdığı yönelimleri, oluş hâllerini ve anlam alanlarını ele alır.

Bu seri, Çerkesce’de ses–anlam ilişkisini sistematik olarak ortaya koymayı amaçlar.

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Т
• Latin: T
• IPA: [t] — ötümsüz, keskin, patlamalı

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma: Alveolar (dil ucu – diş arkası)
• Ses türü: Patlamalı, keskin, yön belirleyici
• Titreşim: Ani açılım, başlangıç kuvveti

Bu yüzden T sesi hep bir yön, düzen, sınır, karar hissi taşır.

3. İsim Örnekleri 

Тхьэ (Tx’e)

Tanrı, kutsal güç

→ T = yön / X’e = göksel güç

→ Ontolojik karşılığı: “Yön veren kutsallık.”

Тхьам (Txam)

Kanun, töre, düzen

→ Toplumsal ve kozmik düzeni belirleyen yasa.

Тагъэ (Tag’e)

Yıldız, göksel işaret

→ Işığın yön belirleyen işareti.

4. Fiil Örnekleri 

ТэкIуэн (tek’uen)

Dikmek, yerleştirmek, sabitlemek

→ Bir şeyin “yerine oturması”, yön bulması.

Тхьэгъуэн (tx’eg’uen)

Dua etmek, yönelmek

→ Kutsala yön verme hareketi.

Тагъуэн (tag’uen)

Işımak, parlamak, işaret vermek

→ Yıldız gibi yön gösteren ışık.

5. Bağlamsal / Atasözleri

• Тхьэм ыщIэху: “Tanrı’ya güven.”
• Тхьам къытху: “Kanunu uygulamak.”
  — Her ikisi de T’nin yön–düzen anlamını güçlendirir.

6. Morfolojik Çözümleme

T kökü Çerkesçede:

• yön,
• düzen,
• kutsallık,
• işaret,
• stabilizasyon

alanlarında yoğunlaşır.

Tx’e / Txam gibi kutsal–kanun kelimelerinin T sesiyle başlaması rastlantı değildir; bu fonosemantik olarak tutarlıdır.

7. Semantik Alanlar

• Kutsal (Tx’e)
• Yasa / düzen (Txam)
• İşaret / yıldız (Tag’e)
• Yön (tek’uen)
• Işık (tag’uen)

Bu alanların tamamı “yön” ortak paydasında birleşir.

8. Kültürel Bağlam

• Adığe kültüründe Тхьэ en yüksek kutsal isimlerden biridir.
• Тхам toplumsal ahlâkın temelidir.
• Тагъэ gökyüzü rehberliğidir (ataların yön bulma sembolü).

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

“Т”, varlığın yön bulduğu andır.

Keskin bir kapı açılır.

Bir ışık belirir.

Düzen kendini hatırlar.

İnsan içindeki kutsala doğru döner.

10. Ontolojik Şema

• Yön: Yukarı – ileri
• Salınım: Keskin açılım
• İlişki: Yasa – ışık – yön – kutsal
• Öz: “Yön ve düzenin sesi.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• Latince “radius” → ışık ışını
• Yunanca “theos” → Tanrı
• Sami dillerinde T = işaret / çentik anlamları

Hepsi yön–gösterge bağını destekler.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Akustik olarak T sesi dikkati toplar.
• Dilbilimde “komut / yönlendirme sesi” olarak kabul edilir.
• Fonosemantikte keskin başlangıç anlamı yaygındır.

13. Şiirsel Özlü Söz

“Т, kutsalın yön verdiği ana açılan kapıdır.”

Not: Sözcükleri dilediğiniz sözlükten (Glosbe, ABBYY, AdygheOnline, vs.) doğrulayabilirsiniz.

NEFESİNDE DİNLENİYORUM

[Verse]
Uzak değilsin, tam içimde gibisin
Gözlerin geceyi delip bana akıyor
Ellerim, ellerine alışkınmış gibi
Sessizliğin içimde derin bir iz bırakıyor

[Chorus]
Nefesin nefesime karışıyor
Bir an dünya bütün sesleri durduruyor
Kendimi sana bırakıyorum usulca
Ben senin nefesinde dinleniyorum

[Verse 2]
Zaman bu anda ağırdan akıyor
Her saniye bir ömür gibi çoğalıyor
Sesin bir fısıltı olup değiyor içime
Bütün dünya bu anı kıskanıyor gizlice

[Chorus]
Nefesin nefesime karışıyor
Bir an dünya bütün sesleri durduruyor
Kendimi sana bırakıyorum usulca
Ben senin nefesinde dinleniyorum

[Bridge]
Kalbim sende, bunu saklamıyorum
Bir sır gibi içimde taşıyorum
Seninle nefes almak bir ömür demek
Başka bir şey istemem, bu bana yeter

[Chorus]
Nefesin nefesime karışıyor
Bir an dünya bütün sesleri durduruyor
Kendimi sana bırakıyorum usulca
Ben senin nefesinde dinleniyorum