Çerkesce [Ц] sesi| Fonetik, Semantik, Ontolojik Çözümleme

“Ц” Sesi – GUBZE Fono-Ontolojik Çözümleme 

1. Harf Karşılıkları

• Kiril: Ц
• Latin: Ts
• IPA: [ts] — patlamalı + sürtünmeli (afrikat), ötümsüz

Bu ses iki eylemi aynı anda içerir:

→ Patlama (t) + akış/sürtünme (s)

Yani: başlangıç + devamlılık.

2. Fonetik Özellikleri

• Boğumlanma yeri: Alveolar (diş-damak)
• Tür: Afrikat — hem patlama hem sürtünme içerir
• Tını: Keskin, yönlendirici, çizgi çizer gibi

Doğadaki karşılığı:

Bir taşın yere düşerken çıkardığı ilk keskin ses

ve ardından gelen sürtünme hışırtısı.

3. İsim Örnekleri

цIэ (ts’e)

Yol, patika

→ Yön, rota, kader çizgisi

цыфэ (tsıfe)

Su kabı, kap

→ Taşıma, sınır, iç-dış ayrımı

цакIо (tsak’o)

Bahar

→ Başlangıç, yeniden doğuş, ilk hareket

4. Fiil Örnekleri

цыдэх (tsıdex)

Yürümek

→ Yola çıkmak, ilerlemek

цIэплъэх (ts’epl’eh)

Çizmek, hat çizmek

→ Sınır belirlemek, yön işaretlemek

цыпхъэ (tsıpxe)

Isırmak

→ Keskin temas, başlangıç hareketi, ilk temas

5. Deyim / Atasözü

«ЦIэ зэрыфэдэ, мафэ зэрыгу.»

“Yolu bilmeyen, ekmeği de bulamaz.”

→ Yol = kader → Bilinçli yöneliş → Rızık ve bereket

6. Morfolojik Çözümleme

Ц sesi:

• çizgi çeken,
• yön belirleyen,
• başlangıç enerjisi taşıyan köklerde bulunur.

Afrikat yapısı (t+s):

→ ilk adım + devam

→ başlangıç + akış

Bu yüzden yol, bahar, yürüyüş, çizgi gibi köklerde yoğun görülür.

7. Semantik Alanlar

• Yol, çizgi, yön
• İlk adım, başlangıç
• Hareket, ilerleme
• Geçiş, eşik
• Keskin temas

8. Kültürel Bağlam

• Adığe kültüründe yol hem fiziki hem kaderî bir kavramdır.
• Yol bilmek = Dünyayı ve insanı tanımak.
• Bahar (цакIо) yalnız mevsim değil, yeni bir döngünün kapısıdır.

Ц sesi bu kültürel alanların tamamını ses formunda taşır.

9. Şiirsel–Felsefi Çözümleme

Ц, varlığın yola çıkmadan hemen önce aldığı keskin nefes gibidir.

Bir çizgi belirir.

Bir yön açılır.

Bir adım atılır.

Patlama (t) — niyet.

Sürtünme (s) — yolculuk.

Bu ses, başlangıç anının titreşimidir.

10. Ontolojik Şema / Özet

• Yön: İleri, çizgi boyunca
• Salınım: Keskin → akışkan
• İlişki: Başlangıç–yol–hareket
• Öz: “Yolun doğduğu çizgi.”

11. Karşılaştırmalı Analiz

• İbranice צ (tsade): keskinlik, yön, çizgi
• Slav dilleri: [ts] başlangıç ve hareket köklerinde sık görülür
• Hint-Avrupa dillerinde patlayıcı+sürtünmeli seslere yön/çizgi anlamı yüklenir

Hepsi “bir şeyin başladığı keskin çizgi” fikrinde buluşur.

12. Modern Bilimle Kesişme

• Fonosemantik: [ts] = keskin yön → çizgi algısı
• Bilişsel dilbilim: çizgi/rota şemalarıyla uyumlu ses örüntüsü
• Psikolinguistik: afrikatlar, dikkat ve yön belirleme çağrışımı yaratır

13. Şiirsel / Felsefi Özlü Söz

“Ц — yolun ilk adımıdır; yönün doğduğu çizgi.”